Keyfiyyətli polad və ərintilərSillabus

Fənn kodu

İFS-36102y

Kredit

7

Tələbənin iş yükü

210

Semestr

Payız semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Seçmə

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 45 saat - mühazirə b) 30 saat məşğələ

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 81 saat - sərbəst iş b) 54 saat hazırlıq

Keyfiyyətli polad və ərintilər” fənni 050623- Materiallar mühəndisliyi ixtisası üzrə bakalavr pilləsində təhsil alan tələbələr üçün tədris olunan ixtisaslaşmanın peşə hazırlığı fənninə aid edilir. Neft sənayesinin ekologiyası təbiətşünaslıq elmlərindən biri olmaqla digər təbiət elmləri ilə birlikdə bizi əhatə edən maddi aləmi öyrənir. Materiyanın hərəkət formaları çox müxtəlifdir və qarşılıqlı olaraq biri digərinə çevrilir. Neft sənayesinin ekologiyası kimyəvi hərəkət formasından bəhs edir. Neft ekologiyası hərəkət forması dedikdə , kimyəvi və fiziki çevrilmələr, yəni kimyəvi reaksiyalar başa düşülür.

• mühazirə
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar

1. 1

   CLO 1: Tələbələr yüksək istismar xassələrinə malik mürəkkəb legirli poladların və çoxkomponentli qabaqcıl ərintilərin formalaşma mexanizmlərini təhlil etməyi öyrənəcəklər. Xüsusilə mürəkkəb faza keçidlərinə malik yüksək entropiyalı ərintilərin ($AlCuFeCrNi$, $TiZrNbFeCo$ və s.) mikrostruktur xarakteristikaları, həmçinin onların termodinamik stabilliyi dərindən araşdırılacaq. Tələbələr spesifik legirləyici elementlərin konsentrasiyalarının (məsələn, müvafiq ərintilərdə misin və ya titanın xüsusi payının) BCC və ya FCC fazalarının yaranmasındakı rolunu elmi şəkildə əsaslandıra biləcəklər. Nəticə etibarilə, mürəkkəb mühəndislik tətbiqləri üçün xüsusi kompozisiyaların düzgün seçilməsi və mexaniki xassələrinin proqnozlaşdırılması bacarığı inkişaf edəcək.

1. 1.
   Metalların atom kristallik quruluşu. Metalların amorf halı və maye kristallarMühazirə

   Metalların ideal atom-kristal qəfəsinin quruluşu, amorf materialların xüsusiyyətləri və maye kristal halının əsasları.

2. 2.
   Kristalların həqiqi quruluşu və qüsurları. Kristallaşma prosesinin mexanizmi və polimorfizmMühazirə

   Real kristallarda mövcud olan nöqtəvi, xətti və səthi qüsurlar, kristallaşma prosesinin kinetikası və allotropik (polimorf) çevrilmələr.

3. 3.
   Keyfiyyətli poladları təşkil edən legirləyici elementlər və qatışıqlar. Keyfiyyətli poladların təsnifatı və markalanmasıMühazirə

   Poladın tərkibindəki faydalı legirləyici elementlərin və zərərli qatışıqların rolu, onların standartlara uyğun təsnifatı və markalanma qaydaları.

4. 4.
   Legirləyici elementlərin poladın faza və struktur çevrilmələrinə təsiri. Legirli ferrit və austenitin xassələri, karbonun dəmirdə termodinamiki aktivliyiMühazirə

   Legirləyici elementlərin faza diaqramlarına təsiri, qatı məhlulların (ferrit, austenit) xassələrinin dəyişməsi və karbonun aktivliyi.

5. 5.
   Karbid və nitrid fazaları, onların qanunauyğunluqları. Qızdırma zamanı austenitin yaranması, karbid və nitridlərin həlli və dənələrin böyüməsiMühazirə

   Poladlarda karbid və nitridlərin əmələ gəlmə şərtləri, qızdırılma zamanı austenitləşmə prosesi və dənə ölçüsünün idarə olunması.

6. 6.
   İfrat soyudulmuş austenitin parçalanması və yeni struktur fazalarının yaranmasıMühazirə

   Austenitin izotermik və fasiləsiz soyudulması zamanı baş verən perlit, beynit və martensit çevrilmələrinin mexanizmləri.

7. 7.
   Tablandırılmış poladlarda tabəksiltmə, qayıtma və rekristallaşma, dispers möhkəmlənmə və kövrəklikMühazirə

   Tablanmış poladın qızdırılması zamanı baş verən proseslər: qalıq gərginliklərin çıxarılması, çöküntü (dispers) bərkiməsi və tabəksiltmə kövrəkliyi.

8. 8.
   Maşınqayırma konstruksiya poladları və onların növləriMühazirə

   Maşınqayırma sənayesində istifadə olunan, yüksək dinamik yüklərə davamlı sementlənən və yaxşılaşdırılan polad qruplarının xarakteristikası.

9. 9.
   Sementitləşdirilən və azotlaşdırılan konstruksiya poladlarıMühazirə

   Səthinin bərkliyi və aşınmaya davamlılığını artırmaq məqsədilə karbon (sementləmə) və azotla (azotlaşdırma) doydurulan poladların xassələri.

10. 10.
    Diyircəkli yastıq və yay - ressor konstruksiya poladlarıMühazirə

    Yüksək kontakt yorulmasına davamlı yastıq poladları və yüksək elastiklik həddinə malik yay-ressor poladlarının struktur xüsusiyyətləri.

11. 11.
    Yüksəkmöhkəmlikli və xüsusi xassələrə malik poladlarMühazirə

    Martensit-qocalmış və digər yüksək möhkəmlikli poladlar, eləcə də spesifik tətbiq sahələri üçün xüsusi xassəli poladların tədqiqi.

12. 12.
    Alət poladları, əsas xassələri və onlara qoyulan tələblər. Alət poladlarının təsnifatı, qrupları və termiki emal texnologiyalarıMühazirə

    Kəsici, ölçücü və ştamplama alətlərinin hazırlanmasında istifadə olunan poladların qırmızıya davamlılıq, bərklik xassələri və emal texnologiyaları.

13. 13.
    Paslanmayan, odadavamlı, istiliyə və odadözümlü polad və ərintilər və onların termiki emal rejimləriMühazirə

    Korroziyaya davamlı (paslanmayan) və yüksək temperaturlarda işləyə bilən (istiyədavamlı, odadavamlı) yüksək legirli polad və ərintilər.

14. 14.
    Xüsusi fiziki xassələrə malik poladlar. Poladların əsas mexaniki və texnoloji xassələriMühazirə

    Maqnit, istilik genişlənməsi, elektrik müqaviməti kimi spesifik fiziki xassələrə malik poladlar və ümumi mexaniki/texnoloji göstəricilər.

15. 15.
    Poladların əsas mexaniki və texnoloji xassələrinin adları və qısa izahlarıMühazirə

    Möhkəmlik, axıcılıq həddi, nisbi uzanma, zərbə özlülüyü kimi mexaniki xassələrin və qaynaq edilə bilmə, kəsilmə qabiliyyəti kimi texnoloji xassələrin şərhi.

16. 16.
    Xüsusi fiziki xassələrə malik poladların növləri və istifadə yerləriMühazirə

    Transformator poladları, invar, elinvar kimi xüsusi fiziki xassəli poladların təsnifatı və cihazqayırma sənayesində tətbiq sahələri.

17. 17.
    Yüksəkmöhkəmlikli və xüsusi xassəli konstruksiya poladları. Alət poladlarının növləri, markaları və termiki emalıMühazirə

    Yüksək yüklənmələrə tab gətirən konstruksiya və mürəkkəb formalı kəsici/ştamp alət poladlarının kompleks müqayisəsi və markalanması.

18. 18.
    İfratsoyudulmuş austenitdə baş verən struktur çevrilmələri. Konstruksiya poladlarının növləri, markaları və termiki emalıMühazirə

    Faza çevrilmələri diaqramlarının (S-əyriləri) konstruksiya poladlarının emal rejimlərinə tətbiqi və termiki əməliyyatların planlaşdırılması.

19. 19.
    Legirli və keyfiyyətli poladların müqayisəli izahı. Karbonun dəmirdə termodinamiki aktivliyiMühazirə

    Sadə karbonlu keyfiyyətli poladlarla legirlənmiş poladların strukturu, texnoloji üstünlükləri və dəmirdə karbon atomlarının termodinamik davranışı.

20. 20.
    Legirləyici elementlərin poladın böhran nöqtələri və xassələrinə təsiriMühazirə

    Xrom, nikel, manqan, volfram kimi elementlərin $A_1$, $A_3$ və $A_{cm}$ böhran nöqtələrinin temperaturuna və poladın mexaniki xassələrinə təsiri.

21. 21.
    Metallarda kristallik fəza qəfəsləri və onlardakı qüsurlar. Keyfiyyətli poladlarda yaranan legirli ferrit və austenit fazaların strukturu və xassələri.Mühazirə

    Qüsurlu kristal qəfəslər fonunda mürəkkəb bərk məhlulların (legirli ferrit və austenit) yaranma mexanizmləri və mikrostruktur xarakteristikaları.

22. 22.
    Tamamlanmış kursun materiallarına baxış.Mühazirə

    Fənn boyu öyrənilən materialşünaslıq və poladların termiki emalı mövzularının ümumi təkrarı və sistemləşdirilməsi.

1. Məmmədov Z.Q. Keyfiyyətli poladlar və ərintilər, Bakı: Elm, 2006, 474 s.