Ümumi kimyaMövzu planı

Stexiometrik qanunlar kimyəvi reaksiyalarda maddələrin kütlə və həcm baxımından necə birləşdiyini izah edir. Onlar kimyanın əsas qanunları hesab olunur.

Atom maddənin kimyəvi xassələrini saxlayan ən kiçik hissəcikdir. Atom üç əsas hissədən ibarətdir: Proton (p⁺) – nüvədə yerləşir, müsbət yüklüdür. Neytron (n⁰) – nüvədə yerləşir, yüksüzdür. Elektron (e⁻) – nüvə ətrafında elektron buludunda hərəkət edir, mənfi yüklüdür. Atomun demək olar ki, bütün kütləsi nüvədə toplanmışdır. Elektronlar isə nüvə ətrafında müxtəlif enerji səviyyələrində yerləşirlər.

Dövri qanun belə ifadə olunur: Kimyəvi elementlərin və onların birləşmələrinin xassələri atom nömrəsinin (nüvə yükünün) artması ilə dövri olaraq dəyişir. Dövri qanun Dmitri Mendeleyev tərəfindən irəli sürülmüş, sonradan atomun quruluşu öyrənildikdən sonra müasir formada atom nömrəsi əsasında izah edilmişdir. Dövri sistem elementlərin atom nömrəsinə görə yerləşdirildiyi cədvəldir.

Kimyəvi rabitə atomları molekul və kristallarda bir yerdə saxlayan qarşılıqlı təsir qüvvəsidir. Kimyəvi rabitə atomların daha sabit elektron quruluşu (adətən xarici elektron qatının tamamlanması) əldə etməsi nəticəsində yaranır.

Kimyəvi rabitə atomları molekul və kristallarda bir yerdə saxlayan qarşılıqlı təsir qüvvəsidir. Kimyəvi rabitə atomların daha sabit elektron quruluşu (adətən xarici elektron qatının tamamlanması) əldə etməsi nəticəsində yaranır.

Dönən reaksiyalar hər iki istiqamətdə, dönməyən reaksiyalar isə yalnız bir istiqamətdə gedir.

Elektrokimyəvi proseslər kimyəvi enerji ilə elektrik enerjisinin bir-birinə çevrilməsi zamanı baş verən reaksiyalardır. Bu proseslər oksidləşmə-reduksiya (redoks) reaksiyalarına əsaslanır. Elektrokimyəvi proseslərin iki əsas növü vardır:

Elektroliz elektrik cərəyanının təsiri ilə elektrolit məhlulunda və ya ərintisində gedən oksidləşmə-reduksiya prosesidir. Bu proses zamanı elektrik enerjisi kimyəvi enerjiyə çevrilir.

Məhlul həlledici və həll olan maddədən ibarət homogen (bircinsli) sistemdir. Həlledici – miqdarı çox olan maddədir. Həll olan maddə – həlledicidə həll olan maddədir. Məhlullar aqreqat halına görə bərk, maye və qaz halında ola bilər.

Metallar təbiətdə əsasən filizlər şəklində olur. Filizlər metalların oksidləri, sulfidləri, karbonatları və digər birləşmələridir.

Berillium və maqnezium yüngül konstruksiya materialları qrupuna aid metallardır.

Hər iki metal təbiətdə müxtəlif minerallar şəklində yayılmışdır və müasir sənayenin vacib xammal mənbələrindən hesab olunur.

Xrom parlaq, gümüşü-ağ rəngli, möhkəm və davamlı keçid metalıdır. O, təbiətdə sərbəst halda çox az rast gəlinir və əsasən müxtəlif mineralların tərkibində olur. Xrom yüksək temperatur və korroziyaya davamlılığı ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlərinə görə sənaye üçün mühüm metallardan biridir. Təbii birləşmələri

Dəmir (Fe) təbiətdə ən geniş yayılmış metallardan biridir. O, qədim dövrlərdən bəri insan tərəfindən istifadə edilən əsas metallardan hesab olunur. Dəmir gümüşü-boz rəngli, möhkəm və maqnit xassəli keçid metalıdır. Təmiz dəmir yumşaq olsa da, müxtəlif elementlərlə ərintilər əmələ gətirdikdə daha möhkəm və davamlı olur. Dəmir müasir sənayenin əsasını təşkil edən metallardan biridir.

Sinkin ekvivalentinin təyini kimyəvi təcrübələrdə metalın ekvivalent kütləsini müəyyən etmək üçün aparılan mühüm işlərdən biridir. Ekvivalent kütlə — elementin 1 mol hidrogenlə və ya 8 qram oksigenlə birləşən kütləsini göstərən qiymətdir. Sink turşularla reaksiyaya girdikdə hidrogen qazı ayırır və bu proses əsasında onun ekvivalentini hesablamaq mümkündür.

Qaz qanunları qazların təzyiqi, həcmi, temperaturu və miqdarı arasındakı əlaqəni öyrənən fiziki-kimyəvi qanunlardır. Qazların davranışı əsasən Boyl-Mariott, Şarl və Gey-Lüssak qanunları ilə izah edilir.

Kimyəvi kinetika kimyəvi reaksiyaların sürətini, bu sürətə təsir edən amilləri və reaksiyaların getmə mexanizmini öyrənən kimya sahəsidir. Kimyəvi reaksiyanın sürəti müəyyən zaman ərzində reaksiya iştirakçılarının qatılığının dəyişməsi ilə ifadə olunur.

Maqnezium dövri sistemdə II qrup elementidir və yüngül, gümüşü-ağ rəngli metaldır. Təbiətdə sərbəst halda çox az rast gəlinir, əsasən müxtəlif mineralların tərkibində olur. Maqnezium aşağı sıxlığa malik olduğu üçün yüngül konstruksiyaların hazırlanmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, kimyəvi cəhətdən aktiv metaldır və oksigenlə asan reaksiyaya girərək maqnezium oksidi əmələ gətirir.

Manqan təbiətdə əsasən oksidli və karbonatlı filizlər şəklində yayılmışdır. Onun əəmir təbiətdə əsasən hematit (Fe₂O₃), maqnetit (Fe₃O₄), limonit və siderit mineralları şəklində olur. Dəmirin sənayedə alınması əsasən domna sobasında həyata keçirilir.n mühüm filizi piroluzit (MnO₂) hesab olunur. Manqan aktiv metal olduğuna görə onun alınması əsasən reduksiya üsulları ilə aparılı

Xrom (Cr) dövri sistemin VI qrupunda yerləşən keçid metalıdır. O, gümüşü-ağ rəngli, parlaq, sərt və möhkəm metaldır. Xrom təbiətdə sərbəst halda az rast gəlinir və əsasən xromit (FeCr₂O₄) filizi şəklində olur. Xrom yüksək temperaturda davamlılığı, korroziyaya və oksidləşməyə qarşı müqaviməti ilə seçilir. Onun səthində əmələ gələn qoruyucu oksid təbəqəsi metalı xarici təsirlərdən qoruyur.

Dəmir təbiətdə geniş yayılmış və sənayedə ən çox istifadə olunan metallardan biridir. O, əsasən hematit (Fe₂O₃), maqnetit (Fe₃O₄), limonit və siderit (FeCO₃) kimi filizlərin tərkibində olur. Dəmirin sənayedə alınması əsasən domna sobasında reduksiya üsulu ilə həyata keçirilir. Dəmir filizi əvvəlcə zənginləşdirilir və sonra koks (C), əhəngdaşı (CaCO₃) ilə birlikdə yüksək temperaturda domna sobasına verilir. Koksun yanması nəticəsində əmələ gələn karbonmonoksid (CO) dəmir oksidlərini reduksiya edərək metal dəmir əmələ gətirir:

Kimyanın əsas qanunları maddələrin yaranması, çevrilməsi və reaksiyalarda iştirak edən miqdarların öyrənilməsi üçün vacibdir. Bu qanunlar göstərir ki, kimyəvi proseslər təsadüfi deyil, müəyyən dəqiq qanunauyğunluqlara əsaslanır.

Dövri qanun kimyəvi elementlərin xassələrinin onların atom quruluşundan və nüvə yükündən (sıra nömrəsindən) asılı olaraq müəyyən ardıcıllıqla dəyişməsini ifadə edir. Bu qanun D.İ. Mendeleyev tərəfindən irəli sürülmüşdür. Müasir dövri qanuna əsasən elementlərin fiziki və kimyəvi xassələri atom nüvəsinin yükünün artması ilə dövri şəkildə dəyişir. Mozli qanunu H.Mozli elementlərin atom nömrələrinin onların rentgen spektrləri ilə əlaqəsini öyrənmiş və müəyyən etmişdir ki, elementlərin əsas göstəricisi atom kütləsi deyil, nüvənin yükü, yəni sıra nömrəsidir.

Elektromənfilik atomun kimyəvi rabitə zamanı özünə elektronları cəzb etmə qabiliyyətini göstərən kəmiyyətdir. Bu xüsusiyyət əsasən atomun nüvə yükündən və elektron quruluşundan asılıdır. Dövri sistemdə: Dövr üzrə soldan sağa getdikcə elektromənfilik artır. Qrup üzrə yuxarıdan aşağıya doğru elektromənfilik azalır. Ən yüksək elektromənfiliyə malik element flüor (F) hesab olunur. Elektromənfilik fərqi atomlar arasında rabitənin xarakterini müəyyən edir.

Kimyəvi reaksiyanın sürəti reaksiyaya daxil olan maddələrin qatılığının müəyyən zaman ərzində dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Başqa sözlə, reaksiya sürəti maddələrin sərf olunması və ya yeni məhsulların əmələ gəlməsi sürətidir. Reaksiya sürəti aşağıdakı amillərdən asılıdır: Maddələrin təbiəti; Reaksiyaya daxil olan maddələrin qatılığı; Temperatur; Təzyiq; Təmas səthinin sahəsi; Katalizatorun iştirakı.

Dönən və dönməyən reaksiyalar. Tarazlığın yerdəyişməsi. Tarazlıq sabiti. Kimyəvi tarazlığa təsir edən amillər. Le-Şatelye prinsipi. Temperaturun ,. qatılığın, təzyiqin tarazlığa təsiri.cat

Məhlulların buxar təzyiqi və faza çevrilmələri. Raulun birinci qanunu. Məhlulun donma və qaynama temperaturu. Raulun ikinci qanunu. Osmos hadisəsi.Osmos təzyiqi və Vant-Hoff qanunu.

. Elektrod potensialı. . Standart elektrod potensialı və ya gərginlik sırası. Hidrogen elektrodu. Metalların normal elektrod potensialları haqqında məlumat.

Pirometallurgiya. Hidrometallurgiya, Elektrometallurgiya. Üsulları .Metalların təmiz və yüksək təmiz halda alınması. Elektroliz, vakuumda qovma (distillə), uçucu birləşmələrin termiki parçalanması.