Elektronikanın əsasları və IoT təhlükəsizliyiMövzu planı

Mövzu çərçivəsində fənnin məqsədi, strukturu və əsas öyrənmə istiqamətləri təqdim edilir. IoT və Sənaye Əşyalarının İnterneti (IIoT) anlayışları, əsas tətbiq sahələri və IoT sistemlərinin ümumi quruluşu nəzərdən keçirilir. IoT texnologiyaları ilə elektronika arasındakı əlaqə, IoT cihazlarının işləməsi üçün zəruri olan əsas elektrik və elektronika anlayışları izah edilir. Rəqəmsal məntiqin əsas prinsipləri və məntiq elementlərinin elektron sistemlərdə rolu araşdırılır. Həmçinin IoT cihazının tipik aparat strukturu, sensorlar, aktuatorlar, emal qurğuları, yaddaş, enerji təminatı və kommunikasiya modulları kimi əsas aparat komponentləri nəzərdən keçirilir.

Mövzu çərçivəsində mikrokontroller anlayışı, mikrokontrollerlərin arxitekturası və IoT cihazlarının qurulmasındakı rolu öyrənilir. Prosessor nüvəsi, yaddaş, giriş-çıxış portları, taymerlər və kommunikasiya interfeysləri kimi əsas aparat komponentləri nəzərdən keçirilir. Mikrokontrollerlərin proqramlaşdırılmasının əsas prinsipləri, proqram kodunun hazırlanması və aparat komponentləri ilə qarşılıqlı əlaqəsi izah edilir. Arduino, ESP8266, ESP32 və STM32 mikrokontroller platformalarının, eləcə də Raspberry Pi tək lövhəli kompüterinin əsas xüsusiyyətləri, imkanları və tətbiq sahələri araşdırılır. Həmçinin müxtəlif platformaların hesablama imkanları, kommunikasiya interfeysləri, enerji sərfiyyatı və IoT layihələrində istifadə xüsusiyyətləri müqayisə edilir.

Mövzu çərçivəsində IoT arxitekturası anlayışı, IoT sistemlərinin əsas komponentləri və arxitektura modelləri öyrənilir. IoT sistemlərində qurğular, kommunikasiya şəbəkələri, məlumatların emalı və tətbiq səviyyələri arasındakı qarşılıqlı əlaqə nəzərdən keçirilir. Üçqatlı, beşqatlı və digər N-qatlı IoT arxitekturalarının quruluşu, səviyyələri və tətbiq xüsusiyyətləri izah edilir. Hadisə-əsaslı arxitekturanın (Event-Driven Architecture – EDA) hadisələrin yaradılması, ötürülməsi və emalı prinsipləri, eləcə də servis-yönlü arxitekturanın (Service-Oriented Architecture – SOA) xidmətlərin təşkili və qarşılıqlı əlaqəsinə əsaslanan strukturu araşdırılır. Həmçinin müxtəlif IoT arxitektura modelləri çeviklik, miqyaslana bilmə, komponentlərarası əlaqə və tətbiq xüsusiyyətləri baxımından müqayisə edilir.

Mövzu çərçivəsində sensor və aktuatorların IoT sistemlərində rolu, əsas funksiyaları və növləri öyrənilir. Sensorların fiziki mühitdən temperatur, rütubət, təzyiq, hərəkət, işıq və digər göstəriciləri ölçərək məlumat toplaması prinsipləri nəzərdən keçirilir. Aktuatorların idarəetmə siqnalları əsasında fiziki proseslərə təsir göstərməsi, əsas növləri və idarəetmə mexanizmləri izah edilir. Sensor və aktuatorların mikrokontrollerlər və digər IoT komponentləri ilə qarşılıqlı əlaqəsi araşdırılır. Həmçinin IoT cihazları arasında məlumat mübadiləsini təmin edən əsas simli və simsiz kommunikasiya texnologiyalarının iş prinsipləri, tətbiq xüsusiyyətləri və seçim meyarları nəzərdən keçirilir.

Azərbaycan imperiyası Səfəvi və Əfşar sülalələri dövründə mövzusu bu mərhələdə Azərbaycanın siyasi tarixini, dövlət quruculuğu proseslərini və idarəetmə xüsusiyyətlərini öyrənir. Mövzuda Səfəvilər və Əfşarlar dövründə mərkəzləşmiş hakimiyyətin formalaşması, hərbi-siyasi gücün artırılması və dövlət idarəçilik sisteminin əsas prinsipləri araşdırılır. Həmçinin, bu sülalələrin həyata keçirdiyi daxili və xarici siyasət, ərazi genişlənməsi və beynəlxalq münasibətləri təhlil edilir. Dövrün sosial, iqtisadi və mədəni inkişaf xüsusiyyətləri, eləcə də dövlətçilik ənənələrinin qorunması və davam etdirilməsi məsələləri diqqət mərkəzində saxlanılır. Mövzunun öyrənilməsi Azərbaycan dövlətçilik tarixində Səfəvi və Əfşar dövlətlərinin rolunu və onların imperiya idarəçilik ənənələrinə təsirini anlamağa imkan verir.

Mövzu çərçivəsində IoT sistemlərinin təhlükəsizlik arxitekturası və əsas təhlükəsizlik modelləri öyrənilir. IoT sistemlərinin müxtəlif arxitektura səviyyələrində yaranan təhlükəsizlik tələbləri, təhdidlər və müdafiə mexanizmləri nəzərdən keçirilir. IoT təhlükəsizliyinin təmin edilməsində cihaz, şəbəkə, platforma, tətbiq və məlumat səviyyələrini əhatə edən çoxsəviyyəli təhlükəsizlik yanaşmaları izah edilir. OWASP IoT Top 10 çərçivəsində IoT sistemləri üçün əsas təhlükəsizlik riskləri, NIST IoT kibertəhlükəsizlik çərçivəsinin əsas prinsipləri və ENISA-nın IoT təhlükəsizliyi üzrə tövsiyələri araşdırılır. Həmçinin müxtəlif təhlükəsizlik modelləri və çərçivələri əhatə dairəsi, tətbiq məqsədləri və IoT sistemlərinin təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsində rolu baxımından müqayisə edilir.

Mövzu çərçivəsində IoT sistemlərində cihaz səviyyəsində təhlükəsizlik anlayışı və bu səviyyəyə xas əsas təhlükəsizlik riskləri öyrənilir. IoT cihazlarının fiziki və aparat xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla cihaz səviyyəsində təhdid modellərinin qurulması və əsas hücum səthlərinin müəyyən edilməsi prinsipləri nəzərdən keçirilir. Aparat (hardware) səviyyəsində fiziki müdaxilə, sazlama interfeysləri, yaddaş komponentləri və digər aparat resursları ilə bağlı təhlükəsizlik riskləri izah edilir. Proqram təminatı (firmware) səviyyəsində isə etibarsız və köhnəlmiş firmware, təhlükəsiz olmayan yeniləmə mexanizmləri, daxili məlumatların qorunması və firmware bütövlüyü ilə bağlı məsələlər araşdırılır. Həmçinin cihaz səviyyəsində təhlükəsizliyin gücləndirilməsi üçün əsas aparat və firmware mühafizə mexanizmləri nəzərdən keçirilir.

Mövzu çərçivəsində IoT sistemlərində kommunikasiya və identifikasiya təhlükəsizliyinin əsas prinsipləri öyrənilir. IoT cihazları arasında məlumat mübadiləsinin məxfiliyinin, bütövlüyünün və autentikliyinin təmin edilməsi, təhlükəsiz rabitə kanallarının yaradılması və kommunikasiya prosesinə yönəlmiş əsas təhdidlər nəzərdən keçirilir. IoT sistemlərində cihazların və istifadəçilərin identifikasiyası, unikal identifikatorların idarə olunması və saxta cihazların sistemə qoşulması ilə bağlı təhlükəsizlik riskləri izah edilir. Parol, sertifikat, kriptoqrafik açar və digər etimadnamələrə əsaslanan autentifikasiya mexanizmləri araşdırılır. Həmçinin IoT mühitinin məhdud resursları nəzərə alınmaqla uyğun identifikasiya və autentifikasiya mexanizmlərinin seçilməsi və təhlükəsiz tətbiqi prinsipləri nəzərdən keçirilir.

Mövzu çərçivəsində IoT sistemlərində sızma testlərinin məqsədi, əhatə dairəsi və əsas xüsusiyyətləri öyrənilir. IoT sızma testlərinin ənənəvi informasiya sistemlərinin təhlükəsizlik testlərindən fərqləri və cihaz, aparat, firmware, kommunikasiya, şəbəkə, platforma və tətbiq səviyyələrini əhatə edən çoxsəviyyəli qiymətləndirmə yanaşması nəzərdən keçirilir. IoT sızma testlərinin əsas metodologiyası, test prosesinin mərhələləri və təhlükəsizlik qiymətləndirilməsinin planlaşdırılması prinsipləri izah edilir. Təhdid modelləşdirməsi vasitəsilə sistem komponentlərinin, aktivlərin, mümkün təhdidlərin və hücum səthlərinin müəyyən edilməsi araşdırılır. Həmçinin sızma testinin məqsədlərinin, əhatə dairəsinin, tətbiq ediləcək üsulların, məhdudiyyətlərin və gözlənilən nəticələrin müəyyən edilməsi əsasında sızma test planının hazırlanması prinsipləri nəzərdən keçirilir.

Mövzu çərçivəsində IoT cihazlarında aparat və proqram təminatı təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsi, eləcə də aparat səviyyəsində sızma testlərinin əsas prinsipləri öyrənilir. IoT aparat sızma testlərinin məqsədi, əhatə dairəsi və planlaşdırılması, cihazın əsas aparat komponentlərinin və potensial hücum səthlərinin müəyyən edilməsi nəzərdən keçirilir. UART, JTAG və SWD kimi sazlama (debug) interfeyslərinin aşkarlanması və onların yaratdığı təhlükəsizlik riskləri izah edilir. Həmçinin cihazın yüklənmə prosesinin təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsi, Secure Boot mexanizminin iş prinsipləri və onun düzgün tətbiqinin yoxlanılması araşdırılır. Aparat və proqram təminatı səviyyəsində müəyyən edilmiş zəifliklərin cihazın ümumi təhlükəsizliyinə təsiri nəzərdən keçirilir.

Mövzu çərçivəsində firmware anlayışı, onun IoT cihazlarının fəaliyyətində rolu və təhlükəsizlik xüsusiyyətləri öyrənilir. Firmware komponentləri, fayl sistemləri, konfiqurasiya məlumatları, proqram kitabxanaları və digər daxili resurslardan formalaşan firmware hücum səthi nəzərdən keçirilir. Firmware sızma testinin əsas metodikası, firmware-in əldə edilməsi, strukturunun və tərkibinin müəyyən edilməsi, statik və dinamik təhlili və aşkar edilmiş zəifliklərin qiymətləndirilməsi mərhələləri izah edilir. Həmçinin sərt kodlaşdırılmış etimadnamələr, etibarsız konfiqurasiyalar, köhnəlmiş proqram komponentləri, məxfi məlumatların qorunmaması və təhlükəsiz olmayan yeniləmə mexanizmləri kimi əsas firmware təhlükəsizlik riskləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində bulud xidmətlərinin və API-lərin IoT sistemlərinin qurulması, cihazların idarə edilməsi və məlumat mübadiləsində rolu, eləcə də bu komponentlərlə əlaqəli təhlükəsizlik riskləri öyrənilir. IoT cihazları, bulud platformaları və tətbiqlər arasında qarşılıqlı əlaqədə API-lərin kritik əhəmiyyəti nəzərdən keçirilir. Zəif autentifikasiya və avtorizasiya, təhlükəsiz olmayan API endpoint-ləri, girişə nəzarət problemləri, məlumat sızması və API-lərdən sui-istifadə kimi əsas hücum ssenariləri izah edilir. Bulud mühitlərində yanlış konfiqurasiyalar, zəif giriş nəzarəti, etimadnamələrin ələ keçirilməsi və məlumatların qorunmaması ilə əlaqəli IoT təhlükəsizlik riskləri araşdırılır. Həmçinin güclü autentifikasiya və avtorizasiya, ən az imtiyaz prinsipi, API girişlərinin məhdudlaşdırılması, təhlükəsiz konfiqurasiya, məlumatların şifrələnməsi, monitorinq və loqlaşdırma kimi əsas müdafiə strategiyaları nəzərdən keçirilir.

5.Изучение исторических событий и исторических личностей, государственных деятелей и полководцев в период с III по IX вв. Взаимоотношение азербайджанских государств с соседями, захваты Сасанидов и Арабского Халифата, экономика, культура, религиозные реформы и изменения этническом составе и языке.

Mövzu çərçivəsində IoT sistemlərində şəbəkə və protokol sızma testlərinin məqsədi, əhatə dairəsi və əsas fərqləri öyrənilir. Şəbəkə sızma testlərində şəbəkə topologiyasının, aktiv cihazların, açıq portların, xidmətlərin və şəbəkə konfiqurasiyalarının təhlükəsizlik baxımından qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir. Protokol sızma testlərində isə IoT cihazları arasında istifadə olunan kommunikasiya protokollarının strukturu, mesaj mübadiləsi, autentifikasiya, şifrələmə və girişə nəzarət mexanizmləri ilə əlaqəli təhlükəsizlik riskləri araşdırılır. Şəbəkə və protokol səviyyəsində trafikin təhlili, zəif konfiqurasiyaların və təhlükəsiz olmayan kommunikasiya mexanizmlərinin müəyyən edilməsi prinsipləri izah edilir. Həmçinin şəbəkə və protokol sızma testləri əhatə dairəsi, test obyektləri və qiymətləndirmə yanaşmaları baxımından müqayisə edilir.