Nüfuzetmə sınaqlarının əsaslarıSillabus

Fənn kodu

İF-2212y

Kredit

8

Tələbənin iş yükü

165

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

3

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat - mühazirə b) 15 saat - seminar c) 30 saat - laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) 70 saat - TSİ b) 50 saat - MRTSİ

Fənn tələbələrdə nüfuzetmə sınaqlarının planlaşdırılması, hazırlanması və həyata keçirilməsi üzrə nəzəri bilik və praktiki bacarıqların formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Fənn çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının əsas anlayışları, hüquqi və etik çərçivələri, metodologiyaları və mərhələləri öyrənilir. Tələbələr informasiya sistemləri və şəbəkə mühitləri haqqında aktiv və passiv üsullarla məlumat toplamaq, mövcud zəiflikləri müəyyən etmək və onların yaratdığı riskləri qiymətləndirmək yanaşmaları ilə tanış olurlar. Laboratoriya şəraitində şərti hücum ssenarilərinin icrası, aşkar edilmiş zəifliklərin nəzarətli şəkildə yoxlanılması, səlahiyyətlərin yüksəldilməsi və mümkün təsirin qiymətləndirilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir. Həmçinin şəbəkə infrastrukturu, veb tətbiqlər, IoT və digər texniki mühitlərdə nüfuzetmə sınaqlarının əsas prinsipləri araşdırılır. Fənn tələbələrdə potensial təhdid və hücum ssenarilərini analitik şəkildə qiymətləndirmək, əsas risk faktorlarını müəyyən etmək, uyğun təhlükəsizlik tədbirləri üzrə tövsiyələr hazırlamaq və nüfuzetmə sınaqlarının nəticələrini peşəkar formada hesabatlaşdırmaq bacarıqlarının inkişaf etdirilməsinə yönəlmişdir.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• problem-based learning
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar
• case study

1. 1

   CLO 1: Nüfuzetmə sınaqlarının prinsip və texnikaları ilə tanış olacaqsınız.

2. 2

   CLO 2: Nüfuzetmə sınağının mərhələlərini öyrənəcəksiniz.

3. 3

   CLO 3: Aktiv və passiv məlumat toplama metodlarıyla tanış olacaqsınız.

4. 4

   CLO 4: Verilmiş hədəf üçün təhlükəsizlik boşluqlarını aşkarlama, istismar etmə, riskini ölçmə və qarşısını alma yollarını təklif etməyi öyrənəcəksiniz.

5. 5

   CLO 5: Nüfuzetmə testi zamanı istifadə olunan alətlərlə tanış olacaqsınız.

6. 6

   CLO 6: Nüfuzetmə testinin nəticələri əsasında professional hesabat hazırlamaqla bağlı biliklər əldə edəcəksiniz.

1. 1.
   Nüfuzetmə sınaqlarına girişMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının mahiyyəti, məqsədi və informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu öyrənilir. Nüfuzetmə sınaqlarının informasiya sistemlərində mövcud zəifliklərin müəyyən edilməsi, təhlükəsizlik nəzarətlərinin effektivliyinin yoxlanılması və potensial hücumların mümkün təsirinin qiymətləndirilməsində əhəmiyyəti nəzərdən keçirilir. Nüfuzetmə sınaqlarının digər təhlükəsizlik qiymətləndirmə yanaşmalarından əsas fərqləri və tətbiq sahələri izah edilir. Həmçinin hacker mədəniyyətinin tarixi inkişafı, bu mədəniyyətin formalaşmasına təsir edən əsas mərhələlər və etik hakinq anlayışının meydana gəlməsi araşdırılır.

2. 2.
   Nüfuzetmə sınaqlarında etik məsələlərMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının həyata keçirilməsi zamanı nəzərə alınmalı etik, hüquqi və peşəkar prinsiplər öyrənilir. Etik normalar, peşə məsuliyyəti və səlahiyyətli təhlükəsizlik testlərinin əsas tələbləri nəzərdən keçirilir. White Hat, Black Hat və Grey Hat anlayışları fəaliyyət məqsədi, icazə və hüquqi məsuliyyət baxımından fərqləndirilir. Kibercinayətlər və informasiya sistemlərinə icazəsiz müdaxilə ilə bağlı milli qanunvericilik və Cinayət Məcəlləsinin müvafiq müddəaları, eləcə də beynəlxalq konvensiyalar və normativ sənədlərin rolu izah edilir. Həmçinin təhlükəsizlik siyasətlərinin nüfuzetmə sınaqlarının əhatə dairəsinin, icazə verilən fəaliyyətlərin və tərəflərin məsuliyyətlərinin müəyyən edilməsində əhəmiyyəti araşdırılır.

3. 3.
   Nüfuzetmə sınaqlarında metodoloji yanaşmalar, standartlar və çərçivələrMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının sistemli şəkildə planlaşdırılması və həyata keçirilməsi üçün istifadə olunan əsas metodologiyalar, standartlar və çərçivələr öyrənilir. Nüfuzetmə sınaqlarının həyat dövrünün əsas mərhələləri və CEH metodologiyasının ümumi yanaşması nəzərdən keçirilir. MITRE ATT&CK çərçivəsi, PTES, NIST SP 800-115, ISO/IEC 27001 və OWASP Testing Guide sənədlərinin məqsədi, əhatə dairəsi və nüfuzetmə sınaqlarında tətbiq xüsusiyyətləri izah edilir. Müxtəlif metodologiya və standartların yanaşmaları müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Həmçinin CVE sistemi və CVSS qiymətləndirmə mexanizmi vasitəsilə zəifliklərin identifikasiyası, təsnifatı və ağırlıq səviyyəsinin qiymətləndirilməsi prinsipləri araşdırılır.

4. 4.
   Nüfuzetmə sınaqlarında təhdid modelləşdirməsiMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarında təhdid modelləşdirməsinin mahiyyəti, məqsədi və tətbiq prinsipləri öyrənilir. İnformasiya sistemlərinə qarşı potensial təhdidlərin, hücum səthlərinin və mümkün hücum ssenarilərinin sistemli şəkildə müəyyən edilməsi və qiymətləndirilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir. Təhdid modelləşdirməsində istifadə olunan əsas metodlar və onların müxtəlif sistem və tətbiqlərə uyğun istifadə xüsusiyyətləri izah edilir. Həmçinin modelləşdirmə nəticəsində müəyyən edilmiş təhdidlərin, hücum yollarının və risklərin təhlili, onların prioritetləşdirilməsi və nüfuzetmə sınaqlarının planlaşdırılmasında istifadəsi araşdırılır.

5. 5.
   Hədəf haqqında informasiya toplanmasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarında hədəf haqqında informasiya toplanmasının mahiyyəti, məqsədi və əsas yanaşmaları öyrənilir. Passiv və aktiv informasiya toplama üsulları, onların xüsusiyyətləri və tətbiq zamanı yaratdığı fərqlər nəzərdən keçirilir. Açıq mənbələrdən kəşfiyyat (OSINT) yanaşmaları vasitəsilə hədəf təşkilat, sistem və infrastruktur haqqında məlumatların əldə edilməsi prinsipləri izah edilir. Domenlər, IP ünvanları, DNS qeydləri və digər texniki məlumatların toplanması, eləcə də insan faktoru və açıq mənbələrin informasiya toplama prosesindəki rolu araşdırılır.

6. 6.
   Skan etmə və analiz mərhələsiMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının skan etmə və analiz mərhələsinin məqsədi və əsas fəaliyyətləri öyrənilir. Hədəf sistemlərdə açıq portların, aktiv xidmətlərin və onların versiyalarının müəyyən edilməsi üsulları nəzərdən keçirilir. Aşkarlanmış sistem və xidmətlərdə mövcud zəifliklərin avtomatlaşdırılmış alətlər və manual təhlil vasitəsilə müəyyən edilməsi yanaşmaları izah edilir. Həmçinin skan və zəiflik qiymətləndirməsi nəticələrində yaranan false positive və false negative halları, onların səbəbləri və nəticələrin düzgün yoxlanılmasının əhəmiyyəti araşdırılır.

7. 7.
   Nəzarətli istismar ssenariləri və giriş mexanizmləriMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarında aşkar edilmiş zəifliklərin nəzarətli şəkildə yoxlanılması və sistemə giriş əldə edilməsi mərhələsinin əsas prinsipləri öyrənilir. Exploit anlayışı, əsas növləri və zəifliklə exploit arasındakı fərq nəzərdən keçirilir. Müxtəlif zəifliklərdən istifadə etməklə giriş əldə edilməsi yanaşmaları, eləcə də payload anlayışı və onun əsas növləri izah edilir. Həmçinin istismar fəaliyyətlərinin əvvəlcədən müəyyən edilmiş əhatə dairəsi və icazələr çərçivəsində həyata keçirilməsi, sistemə mümkün təsirin məhdudlaşdırılması və etik nüfuzetmə sınaqlarında nəzarətli istismar prinsipləri araşdırılır.

8. 8.
   Girişdən sonrakı mərhələMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarında ilkin giriş əldə edildikdən sonra həyata keçirilən fəaliyyətlərin məqsədi və əsas prinsipləri öyrənilir. Əldə edilmiş giriş səviyyəsinin, mövcud səlahiyyətlərin və sistem daxilində mümkün fəaliyyət imkanlarının qiymətləndirilməsi nəzərdən keçirilir. İmtiyazların artırılması (Privilege Escalation), sistem və şəbəkə daxilində digər resurslara keçid (Lateral Movement) və giriş məlumatlarının (credentials) əldə edilməsi ilə bağlı əsas yanaşmalar izah edilir. Həmçinin əldə edilmiş girişin texniki nəticələrindən daha geniş biznes təsirinin müəyyənləşdirilməsi, kritik aktivlərə və təşkilatın fəaliyyətinə mümkün təsirin qiymətləndirilməsi məsələləri araşdırılır.

9. 9.
   Nüfuzetmə testi fəaliyyətindən sonra sistem izlərinin analizi və ilkin vəziyyətin bərpasıMühazirə

   Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqları zamanı sistemlərdə yaranan fəaliyyət izlərinin təhlili və sınaq başa çatdıqdan sonra mühitin ilkin vəziyyətinə qaytarılması prinsipləri öyrənilir. Loq anlayışı, əsas loq növləri və nüfuzetmə fəaliyyəti nəticəsində sistemlərdə yaranan rəqəmsal izlər nəzərdən keçirilir. Covering Tracks və Cleanup anlayışları məqsəd, icazə və tətbiq konteksti baxımından fərqləndirilir. Sistem izlərinin rəqəmsal ekspertiza və təhlükəsizlik auditi baxımından əhəmiyyəti izah edilir. Həmçinin sınaq zamanı yaradılmış hesabların, faylların, konfiqurasiya dəyişikliklərinin və digər test artefaktlarının aradan qaldırılması, dəyişdirilmiş sistem parametrlərinin bərpası və pentest sonrası sistemin əvvəlki vəziyyətinə qaytarılması məsələləri araşdırılır.

10. 10.
    Nüfuzetmə sınaqlarında hesabatların hazırlanmasıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının nəticələrinin sistemli və peşəkar formada sənədləşdirilməsi prinsipləri öyrənilir. Pentest hesabatının əsas strukturu, idarəetmə səviyyəsi üçün nəzərdə tutulan Executive Summary və texniki bölmələrin məqsədi və məzmunu nəzərdən keçirilir. Aşkar edilmiş zəifliklərin və risklərin təsnif edilməsi, ağırlıq dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi və prioritetləşdirilməsi yanaşmaları izah edilir. Həmçinin müəyyən edilmiş problemlərin aradan qaldırılması üçün praktik və prioritetləşdirilmiş remediation tövsiyələrinin hazırlanması, görülmüş düzəlişlərin effektivliyinin yoxlanılması məqsədilə təkrar sınağın (retest) aparılması prinsipləri araşdırılır.

11. 11.
    Şəbəkə mühitlərində nüfuzetmə sınaqlarıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində şəbəkə mühitlərində nüfuzetmə sınaqlarının aparılması prinsipləri öyrənilir. Şəbəkə arxitekturasının əsas komponentləri, şəbəkə seqmentləri və onların təhlükəsizlik baxımından rolu nəzərdən keçirilir. Daxili və xarici nüfuzetmə sınaqlarının məqsədi, əhatə dairəsi və əsas fərqləri izah edilir. Firewall, IDS və IPS sistemlərinin şəbəkənin qorunmasındakı rolu və nüfuzetmə sınaqları zamanı bu təhlükəsizlik nəzarətlərinin qiymətləndirilməsi məsələləri araşdırılır. Həmçinin Active Directory mühitlərində mövcud ola biləcək yanlış konfiqurasiyalar, zəif giriş nəzarəti və digər əsas təhlükəsizlik riskləri nəzərdən keçirilir.

12. 12.
    Veb tətbiqlər və API-lərdə nüfuzetmə sınaqlarıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində veb tətbiqlər və API-lərdə nüfuzetmə sınaqlarının aparılmasının əsas prinsipləri öyrənilir. Veb tətbiqlərin arxitekturası, hücum səthi və təhlükəsizlik baxımından qiymətləndirilməsi yanaşmaları nəzərdən keçirilir. OWASP Top 10 çərçivəsində geniş yayılmış veb tətbiq zəiflikləri, eləcə də autentifikasiya və avtorizasiya mexanizmlərində yaranan təhlükəsizlik problemləri izah edilir. Həmçinin sessiyaların idarə olunması, sessiya identifikatorları və token əsaslı autentifikasiya mexanizmləri ilə əlaqəli əsas risklər və onların nüfuzetmə sınaqları zamanı qiymətləndirilməsi məsələləri araşdırılır.

13. 13.
    IoT infrastrukturu və xüsusi mühitlərdə nüfuzetmə sınaqlarıMühazirə

    Mövzu çərçivəsində IoT infrastrukturlarında və xüsusi texnoloji mühitlərdə nüfuzetmə sınaqlarının əsas prinsipləri öyrənilir. IoT anlayışı, bu sistemlərin ümumi arxitekturası və əsas komponentləri nəzərdən keçirilir. IoT cihazları, rabitə interfeysləri, şəbəkə xidmətləri və tətbiq komponentlərində rast gəlinən tipik təhlükəsizlik zəiflikləri izah edilir. Embedded sistemlərin əsas xüsusiyyətləri və onların təhlükəsizlik baxımından qiymətləndirilməsi yanaşmaları araşdırılır. Həmçinin standart istifadəçi məlumatları, dəyişdirilməmiş ilkin parametrlər və digər təhlükəli standart konfiqurasiyalardan qaynaqlanan risklər və onların nüfuzetmə sınaqları zamanı müəyyən edilməsi məsələləri nəzərdən keçirilir.

14. 14.
    Nüfuzetmə sınaqları zamanı rast gəlinən tipik səhvlər və məhdudiyyətlərMühazirə

    Mövzu çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının planlaşdırılması, icrası və nəticələrin qiymətləndirilməsi zamanı rast gəlinən tipik səhvlər və əsas məhdudiyyətlər öyrənilir. Əhatə dairəsinin düzgün müəyyən edilməməsi, natamam informasiya toplanması, avtomatlaşdırılmış alətlərin nəticələrinə həddindən artıq etibar edilməsi, yanlış müsbət və yanlış mənfi nəticələrin yoxlanılmaması, test fəaliyyətlərinin sənədləşdirilməməsi və sistemlərə mümkün təsirin nəzərə alınmaması kimi tipik səhvlər nəzərdən keçirilir. Vaxt, resurs, əhatə dairəsi, texniki imkanlar və hüquqi məhdudiyyətlərin nüfuzetmə sınaqlarının nəticələrinə təsiri izah edilir. Həmçinin bu məhdudiyyətlərin düzgün idarə edilməsi və sınaq nəticələrinin obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsi prinsipləri araşdırılır.

1. EC-Council. (2022). Certified ethical hacker (CEH) v13: Official study guide. Wiley.
2. Allen, J. (2021). The hacker playbook 3: Practical guide to penetration testing. Secure Planet.
3. ENISA. (2021). Guidelines for penetration testing and vulnerability assessment. European Union Agency for Cybersecurity.
4. ISO/IEC. (2018). ISO/IEC 27001: Information security management systems — Requirements. International Organization for Standardization.
5. Kennedy, D., O’Gorman, J., Kearns, D., & Aharoni, M. (2011). Metasploit: The penetration tester’s guide. No Starch Press.
6. MITRE. (2023). ATT&CK framework.
7. NIST. (2008). Special publication 800-115: Technical guide to information security testing and assessment. National Institute of Standards and Technology.
8. Stuttard, D., & Pinto, M. (2011). The web application hacker’s handbook: Finding and exploiting security flaws. Wiley.
9. Weidman, G. (2014). Penetration testing: A hands-on introduction to hacking. No Starch Press.
10. PTES. (n.d.). Penetration testing execution standard.