Verilənlər bazalarının təhlükəsizliyiMövzu planı

Mövzu çərçivəsində verilənlər bazalarının əsas anlayışları, məqsədi və informasiya sistemlərində rolu öyrənilir. Verilənlərin strukturlaşdırılmış şəkildə saxlanılması, idarə edilməsi və emalı prinsipləri nəzərdən keçirilir. İerarxik, şəbəkə, əlaqəli və sənədyönümlü verilənlər modellərinin əsas xüsusiyyətləri və fərqləri izah edilir. Həmçinin verilənlər bazasının idarəetmə sistemlərinin (DBMS) ümumi arxitekturası, əsas komponentləri və onların qarşılıqlı əlaqəsi araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində əlaqəli verilənlər modelinin əsas prinsipləri və SQL sorğu dilinin təməl anlayışları öyrənilir. Cədvəllər, sətirlər və sütunlar, eləcə də əsas (primary key) və xarici (foreign key) açarların verilənlərin strukturlaşdırılması və cədvəllər arasında əlaqələrin qurulmasındakı rolu izah edilir. Münasibət, atribut və domen anlayışları, onların əlaqəli verilənlər modelindəki funksiyaları nəzərdən keçirilir. Həmçinin SQL ifadələrinin (statement) quruluşu, əsas verilənlər tipləri, sistem funksiyaları və operatorların istifadə prinsipləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində strukturlaşdırılmış sorğu dilinin (SQL) əsas kateqoriyaları və verilənlər bazası ilə işləmə prinsipləri öyrənilir. DDL, DML, DCL və TCL əmrlərinin məqsədi, əsas xüsusiyyətləri və verilənlər bazasının idarə edilməsində rolu izah edilir. Verilənlərin seçilməsi və emalı üçün SQL sorğularının yazılması, WHERE vasitəsilə məlumatların filtrlənməsi və ORDER BY ilə nəticələrin sıralanması prinsipləri nəzərdən keçirilir. Həmçinin verilənlərin ümumiləşdirilməsi və statistik emalı üçün aqreqat funksiyaların tətbiqi araşdırılır.

Verilənlər bazalarının ehtiyat nüsxələnməsinin məqsədi və məlumatların itirilməsindən qorunma prinsipləri izah edilir. Tam (Full) və əlavə (Incremental) backup növləri, bərpa prosesləri və məlumatların davamlılığının təmin edilməsi üsulları araşdırılır.

SQL-də View-ların, istifadəçi tərəfindən müəyyən edilən funksiyaların, saxlanılan prosedurların və triggerlərin təyinatı və iş prinsipi araşdırılır. Bu mexanizmlərin verilənlər bazasında avtomatlaşdırma və məlumatların

Mövzu çərçivəsində verilənlər bazalarının sistemli və səmərəli şəkildə layihələndirilməsinin əsas mərhələləri öyrənilir. Verilənlər bazasına dair tələblərin toplanması və təhlili, obyektlər, atributlar və onlar arasındakı əlaqələrin ER-diaqramlar vasitəsilə modelləşdirilməsi prinsipləri nəzərdən keçirilir. Verilənlərin strukturlaşdırılması və təkrarlanmanın azaldılması məqsədilə 1NF, 2NF, 3NF və Boyce–Codd normal formalarının xüsusiyyətləri izah edilir. Həmçinin cədvəllərin dekompozisiyası və verilənlərin əlavə edilməsi, yenilənməsi və silinməsi zamanı yarana bilən anomaliyaların aradan qaldırılması üsulları araşdırılır.

Verilənlər bazasında indekslərin məqsədi, əsas növləri və onların sorğuların icrasına təsiri araşdırılır. Sorğuların icra planlarının təhlili və verilənlər bazasının performansının yaxşılaşdırılması üsulları öyrənilir.

Mövzu çərçivəsində verilənlər bazalarında əsas təhlükəsizlik məsələləri və girişin idarə olunması prinsipləri öyrənilir. Verilənlərin məxfiliyinə, bütövlüyünə və əlçatanlığına təsir edən əsas təhdid və zəifliklər nəzərdən keçirilir. İstifadəçilərin identifikasiyası, autentifikasiyası və avtorizasiyası, eləcə də verilənlər bazası resurslarına giriş hüquqlarının müəyyən edilməsi prinsipləri izah edilir. Həmçinin minimal səlahiyyət, vəzifələrin ayrılması və istifadəçi fəaliyyətlərinə nəzarət kimi əsas təhlükəsizlik yanaşmaları araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində verilənlər bazalarında girişin idarə olunması və istifadəçi fəaliyyətlərinə nəzarət prinsipləri öyrənilir. Verilənlərə məhdud və məqsədyönlü girişin təmin edilməsi üçün baxışlardan (view) istifadə imkanları nəzərdən keçirilir. Təhlükəsizlik jurnallarının və audit izlərinin (audit trail) yaradılması, istifadəçi fəaliyyətlərinin qeydə alınması və verilənlər bazasında həyata keçirilən əməliyyatların izlənilməsi prinsipləri izah edilir. Həmçinin jurnal və audit məlumatlarının icazəsiz fəaliyyətlərin aşkarlanması, təhlükəsizlik insidentlərinin araşdırılması və hesabatlılığın təmin edilməsində rolu araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində NoSQL verilənlər bazalarının əsas anlayışları, yaranma səbəbləri və tətbiq xüsusiyyətləri öyrənilir. Sənədyönümlü verilənlər bazalarının məlumatları strukturlaşdırılmış sənədlər şəklində saxlaması və idarə etməsi prinsipləri nəzərdən keçirilir. MongoDB nümunəsində sənədlərin, kolleksiyaların və çevik məlumat sxemlərinin əsas xüsusiyyətləri izah edilir. Həmçinin NoSQL verilənlər bazaları əlaqəli verilənlər bazasının idarəetmə sistemləri ilə məlumat modeli, sxem strukturu, miqyaslanma və tətbiq sahələri baxımından müqayisə edilir.

Mövzu çərçivəsində PostgreSQL verilənlər bazası sisteminin şəbəkə səviyyəsində təhlükəsizliyinin təmin edilməsi prinsipləri öyrənilir. Verilənlər bazasına şəbəkə üzərindən girişin qorunması üçün firewall, proxy və VPN texnologiyalarının rolu və tətbiq xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. Laboratoriya məşğələsində firewall qaydalarının konfiqurasiyası, proxy və VPN vasitəsilə verilənlər bazasına təhlükəsiz bağlantının təşkili simulyasiya edilir. Həmçinin şəbəkə jurnallarının təhlili, şübhəli bağlantıların və potensial təhlükəsizlik hadisələrinin müəyyən edilməsi üsulları araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində SQL inyeksiyası hücumlarının mahiyyəti, yaranma səbəbləri və verilənlər bazalarının təhlükəsizliyinə təsiri öyrənilir. İstifadəçi girişlərinin düzgün yoxlanılmaması nəticəsində zərərli SQL sorğularının tətbiq vasitəsilə verilənlər bazasına ötürülməsi mexanizmi izah edilir. SQL inyeksiyalarının əsas növləri, hücumların aşkarlanması və verilənlərin icazəsiz əldə edilməsi, dəyişdirilməsi və ya silinməsi kimi mümkün nəticələri nəzərdən keçirilir. Həmçinin parametrli sorğular, giriş məlumatlarının yoxlanılması, minimal səlahiyyət prinsipi və digər təhlükəsiz proqramlaşdırma yanaşmaları vasitəsilə SQL inyeksiyalarının qarşısının alınması üsulları araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində internet üzərindən əlçatan olan verilənlər bazalarının qorunması üçün tətbiq edilən əsas təhlükəsizlik mexanizmləri öyrənilir. Məlumatların şifrələnməsi, proxy serverlər və firewall-lar vasitəsilə şəbəkə girişinin qorunması, eləcə də rəqəmsal imzalar və sertifikat mərkəzlərinin təhlükəsiz rabitənin təmin edilməsində rolu nəzərdən keçirilir. Laboratoriya məşğələsində verilənlər bazası və əlaqəli sistemlərdə zəifliklərin aşkarlanması və təhlükəsizlik vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün SQLMap, DBShield, Greenbone/OpenVAS və Nmap kimi alətlərdən istifadə edilir. Həmçinin təhlükəsizlik skanlarının həyata keçirilməsi, əldə olunan nəticələrin təhlili, hesabatların hazırlanması və müəyyən edilmiş zəifliklərin aradan qaldırılması üçün müvafiq tövsiyələrin formalaşdırılması məsələləri araşdırılır.

Mövzu çərçivəsində verilənlər bazalarında tranzaksiyaların idarə olunması və eyni vaxtda bir neçə istifadəçi və ya proses tərəfindən verilənlərə müraciətin təhlükəsiz təşkili prinsipləri öyrənilir. Tranzaksiyaların etibarlı icrasını təmin edən atomarlıq, uyğunluq, izolyasiya və davamlılıq (ACID) xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. Rəqabətli giriş zamanı tranzaksiyaların bir-birinə təsirinin idarə olunması üçün tətbiq edilən izolyasiya səviyyələri və onların xüsusiyyətləri izah edilir. Həmçinin verilənlərin bütövlüyünün qorunması və ziddiyyətli əməliyyatların qarşısının alınması üçün bloklama mexanizmlərinin tətbiqi araşdırılır.