Nüfuzetmə sınaqlarının əsaslarıSyllabus

Subject code

MS-1403

Credits

6

Student workload

135

Semester

Autumn semester

Academic year

2

Subject type

Mandatory

Form of education

Full-time

Language of instruction

Azerbaijani

In-class hours

a) 30 saat - mühazirə b) 15 saat - seminar (praktiki məşğələ)

Out-of-class hours

a) 70 saat - sərbəst iş b) 65 saat - müəllim rəhbərliyi ilə sərbəst iş və məsləhət saatı

Bu fənn informasiya sistemlərinin, kompüter şəbəkələrinin və veb tətbiqlərin təhlükəsizlik səviyyəsinin qiymətləndirilməsi məqsədilə nüfuzetmə sınaqlarının nəzəri əsaslarını, metodologiyalarını və praktiki tətbiq üsullarını əhatə edir. fənn çərçivəsində nüfuzetmə sınaqlarının mərhələləri, əhatə dairəsinin müəyyənləşdirilməsi, məlumatların toplanması, aktivlərin və açıq portların aşkarlanması, zəifliklərin müəyyən edilməsi və risklərin qiymətləndirilməsi öyrənilir. həmçinin şəbəkə, veb tətbiq və əməliyyat sistemi səviyyəsində təhlükəsizlik testlərinin aparılması, zəifliklərin təhlükəsiz şəkildə yoxlanılması, nəticələrin təhlili və texniki hesabatların hazırlanması məsələləri araşdırılır. tələbələr etik hakerlik prinsipləri, hüquqi tələblər, sınaqların yalnız müvafiq icazə əsasında aparılması və aşkar edilmiş zəifliklərin aradan qaldırılması üzrə praktiki bilik və bacarıqlar əldə edirlər.

• lecture
• interactive discussion
• seminar
• problem-based learning
• case study
• teamwork
• presentations
• project-based learning

1. 1

   CLO 1: Nüfuzetmə sınaqlarının növlərini, mərhələlərini və hüquqi-etik çərçivəsini izah edir.

2. 2

   CLO 2: Açıq mənbələrdən və aktiv skan vasitələrindən istifadə edərək hədəf sistem haqqında məlumat toplayır.

3. 3

   CLO 3: Aşkar edilmiş zəiflikləri təhlil edir və CVSS əsasında prioritetləşdirir.

4. 4

   CLO 4: Nəzarət olunan laboratoriya mühitində zəiflikləri istismar edir və imtiyazları yüksəldir.

5. 5

   CLO 5: Sınağın nəticələrini peşəkar hesabat şəklində tərtib edir və təqdim edir.

1. 1.
   Nüfuzetmə sınaqlarına giriş: anlayışlar, növləri və mərhələləriLecture

   Bu mövzu nüfuzetmə sınaqlarının mahiyyətini, məqsədlərini, əsas anlayışlarını və informasiya sistemlərinin təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsində rolunu əhatə edir. xarici və daxili nüfuzetmə sınaqları, qara qutu (black box), ağ qutu (white box) və boz qutu (grey box) yanaşmaları öyrənilir. sınaqların planlaşdırılması, kəşfiyyat, zəifliklərin aşkarlanması, istismar imkanlarının yoxlanılması, nəticələrin təhlili və hesabatlandırılması mərhələləri araşdırılır. həmçinin nüfuzetmə sınaqları ilə zəifliklərin skan edilməsi arasındakı fərqlər və təhlükəsizlik qiymətləndirilməsinin əsas prinsipləri izah edilir.

2. 2.
   Nüfuzetmə sınaqlarının hüquqi və etik əsasları, iş qaydaları (rules of engagement)Lecture

   Bu mövzu nüfuzetmə sınaqlarının qanuni, etik və təhlükəsiz şəkildə həyata keçirilməsinin əsas prinsiplərini əhatə edir. sınaqların aparılması üçün yazılı icazənin alınması, əhatə dairəsinin müəyyənləşdirilməsi, sınaq müddətinin və istifadə edilə bilən metodların razılaşdırılması öyrənilir. rules of engagement çərçivəsində icazə verilən və qadağan olunan fəaliyyətlər, məlumatların məxfiliyinin qorunması, xidmətlərin fasiləsizliyinin təmin edilməsi və gözlənilməz hadisələr zamanı görüləcək tədbirlər araşdırılır. həmçinin aşkar edilmiş zəifliklərin məsuliyyətli şəkildə açıqlanması, peşə etikası və hüquqi tələblərə riayət olunması məsələləri nəzərdən keçirilir

3. 3.
   Metodologiyalar və standartlar: ptes, osstmm, NIST SP 800-115, OWASP wstg, MITRE att&ckLecture

   Bu mövzu nüfuzetmə sınaqlarının planlaşdırılması, icrası və nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan beynəlxalq metodologiya və çərçivələri əhatə edir. ptes, OSSTMM və NIST SP 800-115 yanaşmalarının əsas mərhələləri, məqsədləri və tətbiq sahələri öyrənilir. OWASP web security testing guide (wstg) vasitəsilə veb tətbiqlərin təhlükəsizlik testlərinin aparılması, MITRE att&ck çərçivəsi əsasında isə təhdid aktorlarının taktika və texnikalarının təhlili araşdırılır. müxtəlif metodologiyaların müqayisəsi, konkret sınaq məqsədinə uyğun yanaşmanın seçilməsi və nəticələrin sistemli sənədləşdirilməsi üzrə bacarıqlar formalaşdırılır.

4. 4.
   Laboratoriya mühiti: virtualizasiya, kali linux və linux əmr sətrinin əsaslarıLecture

   Bu mövzu nüfuzetmə sınaqlarının təhlükəsiz və idarəolunan laboratoriya mühitində həyata keçirilməsi üçün zəruri texniki bilikləri əhatə edir. virtual maşınların yaradılması, virtual şəbəkələrin konfiqurasiyası, sistem görüntülərinin saxlanılması və laboratoriya mühitinin təcrid edilməsi prinsipləri öyrənilir. kali linux əməliyyat sisteminin əsas imkanları, fayl və qovluqların idarə edilməsi, istifadəçi hüquqları, proseslər, şəbəkə parametrləri və linux əmr sətrinin əsas komandaları araşdırılır. həmçinin sınaq vasitələrinin quraşdırılması, nəticələrin saxlanılması və laboratoriya sistemlərinin ilkin vəziyyətinə qaytarılması üzrə praktiki bacarıqlar inkişaf etdirilir.

5. 5.
   Passiv kəşfiyyat və açıq mənbələrdən məlumat toplanması (osint)Lecture

   Bu mövzu açıq mənbələrdən məlumatların toplanması və hədəf sistem haqqında ilkin təsəvvürün formalaşdırılması üsullarını əhatə edir. domenlər, alt domenlər, IP ünvanları, ictimai DNS qeydləri, texnologiyalar, sertifikatlar və təşkilat haqqında açıq məlumatların araşdırılması öyrənilir. axtarış sistemləri, ictimai reyestrlər, WHOIS məlumatları və digər OSINT mənbələrindən istifadə prinsipləri nəzərdən keçirilir. toplanmış məlumatların yoxlanılması, etibarlılığının qiymətləndirilməsi və hücum səthinin ilkin xəritəsinin hazırlanması araşdırılır. bütün fəaliyyətlər yalnız səlahiyyət verilmiş qiymətləndirmənin məqsədləri və hüquqi məhdudiyyətləri çərçivəsində həyata keçirilir.

6. 6.
   Aktiv kəşfiyyat: hostların aşkarlanması və portların skanı (nmap)Lecture

   Bu mövzu səlahiyyət verilmiş şəbəkələrdə aktiv kəşfiyyat metodlarını, hostların aşkarlanmasını və açıq portların müəyyənləşdirilməsini əhatə edir. nmap alətinin iş prinsipi, TCP və UDP portlarının yoxlanılması, xidmətlərin ilkin müəyyənləşdirilməsi və əməliyyat sisteminin təxmini aşkarlanması üsulları öyrənilir. skan parametrlərinin seçilməsi, nəticələrin şərhi və şəbəkə topologiyasının müəyyənləşdirilməsi araşdırılır. həmçinin skanların şəbəkə performansına təsiri, aşkarlama sistemlərinin fəaliyyəti və nəticələrin düzgün sənədləşdirilməsi nəzərdən keçirilir. praktiki işlər yalnız icazə verilmiş laboratoriya sistemlərində və ya sınaq hədəflərində aparılır.

7. 7.
   Xidmətlərin sadalanması (enumeration): smb, ftp, ssh, snmp, HTTPLecture

   Bu mövzu şəbəkədə fəaliyyət göstərən xidmətlər haqqında daha ətraflı məlumatın müəyyənləşdirilməsi üsullarını əhatə edir. smb, ftp, ssh, SNMP və HTTP protokollarının iş prinsipləri, xidmət versiyalarının müəyyənləşdirilməsi, konfiqurasiya xüsusiyyətlərinin yoxlanılması və potensial təhlükəsizlik boşluqlarının aşkarlanması öyrənilir. paylaşılan resurslar, anonim giriş imkanları, zəif konfiqurasiyalar, açıq məlumatlar və köhnəlmiş proqram versiyaları kimi risklər təhlil edilir. həmçinin xidmətlərin sadalanması nəticələrinin zəifliklərin qiymətləndirilməsi ilə əlaqələndirilməsi və əldə olunan məlumatların təhlükəsizlik hesabatında təqdim olunması üzrə bacarıqlar formalaşdırılır

8. 8.
   Zəifliklərin aşkarlanması və CVSS əsasında qiymətləndirilməsiLecture

   Bu mövzu informasiya sistemlərində proqram, konfiqurasiya və arxitektura zəifliklərinin müəyyənləşdirilməsi və risk səviyyəsinin qiymətləndirilməsi üsullarını əhatə edir. avtomatlaşdırılmış zəiflik skanerləri, əl ilə yoxlama metodları, CVE identifikatorları və zəifliklər haqqında məlumat bazalarından istifadə qaydaları öyrənilir. common vulnerability scoring system (cvss) çərçivəsində zəifliyin istismar mürəkkəbliyi, tələb olunan səlahiyyətlər, istifadəçi qarşılıqlı əlaqəsi və mümkün təsirləri qiymətləndirilir. skan nəticələrinin yoxlanılması, yanlış müsbət nəticələrin müəyyən edilməsi, risklərin prioritetləşdirilməsi və aradan qaldırılma tədbirlərinin planlaşdırılması araşdırılır.

9. 9.
   İstismarın əsasları: metasploit framework, exploit və payload anlayışlarıLecture

   Bu mövzu zəifliklərin istismarı ilə bağlı əsas anlayışları və onların nüfuzetmə sınaqlarında tətbiqini əhatə edir. exploit, payload, modul və istismar şərtləri kimi anlayışlar, metasploit framework-ün arxitekturası və funksional imkanları öyrənilir. müəyyən edilmiş zəifliyin istismar oluna bilməsinin təhlükəsiz laboratoriya mühitində yoxlanılması, nəticələrin qiymətləndirilməsi və sistemə mümkün təsirlərin təhlili araşdırılır. həmçinin sınaqlar zamanı sistemlərin sabitliyinin qorunması, istismar fəaliyyətinin sənədləşdirilməsi və əldə edilmiş nəticələrin müdafiə tədbirlərinin hazırlanmasında istifadəsi prinsipləri mənimsədilir.

10. 10.
    Parol hücumları: heş növləri, onlayn və oflayn hücumlarLecture

    Bu mövzu parol əsaslı autentifikasiya sistemlərinin təhlükəsizlik xüsusiyyətlərini, parol heşlərinin iş prinsiplərini və zəif parollardan yaranan riskləri əhatə edir. md5, SHA ailəsi, bcrypt, scrypt və argon2 kimi heş alqoritmlərinin xüsusiyyətləri, duzlama (salting) və hesablama xərclərinin artırılması mexanizmləri öyrənilir. onlayn parol hücumları ilə oflayn heş yoxlamaları arasındakı fərqlər, parol təxminetmə üsulları, brute-force və lüğət hücumlarının riskləri araşdırılır. güclü parol siyasətləri, çoxfaktorlu autentifikasiya, hesabların bloklanması və sürət məhdudlaşdırılması kimi müdafiə tədbirləri qiymətləndirilir.

11. 11.
    Veb tətbiqlərin testinə giriş: OWASP top 10, burp suite, SQL inyeksiyası və XSSLecture

    Bu mövzu veb tətbiqlərin təhlükəsizlik testlərinin əsaslarını, geniş yayılmış zəiflikləri və onların aşkarlanması metodlarını əhatə edir. OWASP top 10 çərçivəsində girişə nəzarət çatışmazlıqları, təhlükəsiz olmayan konfiqurasiyalar, inyeksiya zəiflikləri və digər risklər öyrənilir. burp suite vasitəsilə http/https sorğularının və cavablarının təhlili, tətbiqin davranışının yoxlanılması və təhlükəsizlik testlərinin aparılması araşdırılır. SQL inyeksiyası və saytlararası skriptləmə (xss) zəifliklərinin yaranma səbəbləri, mümkün təsirləri və təhlükəsiz laboratoriya şəraitində yoxlanılması nəzərdən keçirilir. parametrləşdirilmiş sorğular, giriş məlumatlarının yoxlanılması, kontekstual kodlaşdırma və content security policy kimi müdafiə üsulları öyrənilir.

12. 12.
    Linux sistemlərində imtiyazların yüksəldilməsiLecture

    Bu mövzu linux sistemlərində istifadəçi səlahiyyətlərinin düzgün idarə olunmaması və sistem konfiqurasiyasındakı zəifliklər nəticəsində imtiyazların yüksəldilməsi risklərini əhatə edir. fayl və qovluq icazələri, suid/sgid mexanizmləri, sudo konfiqurasiyası, xidmətlər, planlaşdırılmış tapşırıqlar və nüvə versiyaları ilə əlaqəli təhlükəsizlik problemləri öyrənilir. sistem konfiqurasiyasının yoxlanılması, zəifliklərin müəyyənləşdirilməsi və istifadəçi səlahiyyətlərinin faktiki ehtiyaclara uyğun qiymətləndirilməsi araşdırılır. həmçinin minimum səlahiyyət prinsipinin tətbiqi, təhlükəsiz konfiqurasiya, proqram yeniləmələri və sistem jurnallarının monitorinqi kimi müdafiə tədbirləri nəzərdən keçirilir.

13. 13.
    Windows sistemlərində imtiyazların yüksəldilməsi və active directory mühitinə girişLecture

    Bu mövzu windows əməliyyat sistemlərində səlahiyyətlərin idarə edilməsi, imtiyazların yüksəldilməsi riskləri və active directory mühitinin təhlükəsizlik xüsusiyyətlərini əhatə edir. i̇stifadəçi və qrup hüquqları, xidmət icazələri, sistem konfiqurasiyaları, autentifikasiya mexanizmləri və domen idarəetməsinin əsas prinsipləri öyrənilir. active directory-də domenlər, istifadəçi hesabları, qruplar, group policy və kerberos autentifikasiyasının rolu araşdırılır. yanlış konfiqurasiya və həddindən artıq səlahiyyətlərin yaratdığı risklərin müəyyənləşdirilməsi, səlahiyyətlərin məhdudlaşdırılması, hesabların qorunması və təhlükəsizlik hadisələrinin monitorinqi üzrə bilik və bacarıqlar formalaşdırılır

14. 14.
    İstismardan sonrakı mərhələ: davamlılıq, şəbəkədaxili hərəkət və izlərin təmizlənməsiLecture

    Bu mövzu nüfuzetmə sınaqlarında ilkin girişin əldə edilməsindən sonra sistem və şəbəkə daxilində yarana biləcək risklərin qiymətləndirilməsini əhatə edir. davamlılıq mexanizmləri, şəbəkədaxili hərəkət (lateral movement), səlahiyyətlərin genişləndirilməsi və sistemlər arasında etibar əlaqələrinin təhlükəsizlik baxımından təhlili öyrənilir. sınaq zamanı bu texnikaların mümkün təsirləri, aşkarlanma imkanları və müdafiə sistemlərinin effektivliyi araşdırılır. i̇zlərin təmizlənməsi mövzusu isə real hücumların aşkarlanmasını çətinləşdirən davranışların mahiyyətinin başa düşülməsi, onların aşkarlanması və qarşısının alınması kontekstində nəzərdən keçirilir. praktiki tapşırıqlarda sistem jurnalları silinmir və audit izləri qorunur; sınaqdan sonra dəyişikliklərin sənədləşdirilməsi və laboratoriya mühitinin təhlükəsiz bərpası təmin edilir.

15. 15.
    Hesabatın hazırlanması, aradan qaldırma tövsiyələri və təkrar sınaqLecture

    Bu mövzu nüfuzetmə sınaqlarının nəticələrinin sistemləşdirilməsi, texniki və idarəetmə səviyyəsində hesabatların hazırlanması və aşkar edilmiş zəifliklərin aradan qaldırılması üzrə tövsiyələrin verilməsini əhatə edir. hesabatda sınağın əhatə dairəsi, istifadə olunan metodologiya, aşkarlanmış zəifliklər, risk səviyyələri, sübutlar və mümkün təsirlər təqdim edilir. zəifliklərin CVSS və biznes riskləri əsasında prioritetləşdirilməsi, konkret aradan qaldırma tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsi və məsuliyyət bölgüsünün aparılması öyrənilir. təkrar sınaq (retesting) vasitəsilə düzəlişlərin effektivliyinin yoxlanılması, qalıq risklərin qiymətləndirilməsi və sistemin təhlükəsizlik vəziyyətinin yenidən sənədləşdirilməsi üzrə praktiki bacarıqlar formalaşdırılır.

1. Georgia weidman. penetration testing: a hands-on introduction to hacking, no starch press, 2014
2. Patrick engebretson. the basics of hacking and penetration testing, 2nd edition, syngress, 2013
3. Peter kim. the hacker playbook 3: practical guide to penetration testing, secure planet, 2018
4. Daniel g. graham. ethical hacking: a hands-on introduction to breaking in, no starch press, 2021
5. Gordon fyodor lyon. nmap network scanning, insecure.com llc, 2009
6. Dafydd stuttard, marcus pinto. the web application hacker's handbook, 2nd edition, wiley, 2011