“ekoloji proseslərin maye dinamikası əsasında modelləşdirilməsi”Syllabus

Subject code

MS-0906

Credits

6

Student workload

180

Semester

Autumn semester

Academic year

2025-2026

Subject type

Mandatory

Form of education

Full-time

Language of instruction

Azerbaijani

In-class hours

a) 30 saat - mühazirə b) 15 saat- seminar

Out-of-class hours

a) 81 saat – sərbəst iş b) 54 saat- məsləhət saatı

Bu fənn təbiətdə və texnoloji mühitlərdə baş verən ekoloji proseslərin hidro-aerodinamika qanunları vasitəsilə öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. kurs çərçivəsində tələbələr atmosferdə və su hövzələrində (çaylar, göllər, dənizlər, yeraltı sular) çirkləndirici maddələrin, istiliyin və kütlənin daşınması mexanizmlərini öyrənirlər. fənn maye mexanikasının təməl tənliklərinin (navye-stoks, kəsilməzlik, adveksiya-diffuziya) ekoloji problemlərə tətbiqini, ekoloji sistemlərin riyazi modellərinin qurulmasını və müasir rəqəmsal hidrodinamika (cfd - computational fluid dynamics) proqramları vasitəsilə simulyasiya edilməsini əhatə edir. fənnin əsas hədəfi — tələbələrə maye və qaz mühitində baş verən ekoloji prosesləri kəmiyyətcə qiymətləndirmək və proqnozlaşdırmaq üçün riyazi və kompüter modelləşdirilməsi vərdişlərini aşılamaq, onlarda ekoloji mühəndislik layihələrini idarə etmək və ekoloji riskləri elmi əsaslarla təhlil etmək bacarığını formalaşdırmaqdır. fənnin məqsədləri: - tələbələri ekoloji hidrodinamikanın fundamental prinsipləri, laminar və turbulent axınlar, həmçinin ekoloji mühitlərdə kütlə və istilik mübadiləsi qanunları ilə tanış etmək. - ekoloji sistemlərdə (məsələn, çaylarda çirklənmə dalğası, atmosferdə tüstü yayılması) baş verən fiziki prosesləri riyazi tənliklər şəklində ifadə etməyi və uyğun sərhəd şərtlərini təyin etməyi öyrətmək. - tələbələrdə müasir mühəndislik proqramlarından istifadə edərək real ekoloji ssenarilərin (məsələn, neft sızması, tullantı sularının qarışması) rəqəmsal simulyasiyalarını qurmaq vərdişlərini inkişaf etdirmək. - simulyasiya və modelləşdirmə nəticəsində əldə olunan qrafik, xəritə və məlumatları analiz edərək, ekoloji böhranların qarşısını almaq üçün optimal mühəndislik və idarəetmə həlləri təklif etmək bacarığını formalaşdırmaq.

• lecture
• seminar
• problem-based learning
• project-based learning
• presentations

No learning outcomes have been added.

1. 1.
   Fənnin predmeti, vəzifələri və əhəmiyyəti. atmosfer çirkləndiricilərinin yayılmasının maye dinamikası əsasında modelləşdirilməsi. ekoloji proseslərin maye dinamikası əsasında modelləşdirilməsinin əsas prinsipləri. ümumi anlayış. atmosfer çirkləndiriciləri və onun növləri, atmosferdə hava axınlarının əsas xüsusiyyətləri, atmosfer çirklənməsinin riyazi modelləri, maye dinamikası və atmosfer proseslərinin modelləşdirilməsi.Lecture

   Fənnin predmeti, vəzifələri və əhəmiyyəti. atmosfer çirkləndiricilərinin yayılmasının maye dinamikası əsasında modelləşdirilməsi. ekoloji proseslərin maye dinamikası əsasında modelləşdirilməsinin əsas prinsipləri. ümumi anlayış. atmosfer çirkləndiriciləri və onun növləri, atmosferdə hava axınlarının əsas xüsusiyyətləri, atmosfer çirklənməsinin riyazi modelləri, maye dinamikası və atmosfer proseslərinin modelləşdirilməsi.

2. 2.
   Çaylarda və göllərdə çirkləndirici maddələrin daşınması və yayılmasının hidrodinamik modelləşdirilməsiş çay və göllərdə suyun hərəkət dinamikası. çirkləndiricilərin daşınma mexanizmləri: adveksiya və diffuziya. hidrodinamik modelləşdirmənin mərhələləri və proqram təminatları. çay və göl modellərinin müqayisəsi və fərqləri.Lecture

   Çaylarda və göllərdə çirkləndirici maddələrin daşınması və yayılmasının hidrodinamik modelləşdirilməsiş çay və göllərdə suyun hərəkət dinamikası. çirkləndiricilərin daşınma mexanizmləri: adveksiya və diffuziya. hidrodinamik modelləşdirmənin mərhələləri və proqram təminatları. çay və göl modellərinin müqayisəsi və fərqləri.

3. 3.
   Dəniz və okeanlarda neft çirklənməsinin yayılma proseslərinin modelləşdirilməsi. dənizlərdə neft çirklənməsinin qlobal miqyası və təhlükələri. neftin dənizdə davranışı: "aşınma" (weathering) prosesləri. kompüterdə modelləş- dirmə mexanizmi və lagrangian metodu. neft dağılmalarını modelləşdirən əsas proqram təminatları.Lecture

   Dəniz və okeanlarda neft çirklənməsinin yayılma proseslərinin modelləşdirilməsi. dənizlərdə neft çirklənməsinin qlobal miqyası və təhlükələri. neftin dənizdə davranışı: "aşınma" (weathering) prosesləri. kompüterdə modelləş- dirmə mexanizmi və lagrangian metodu. neft dağılmalarını modelləşdirən əsas proqram təminatları.

4. 4.
   Şəhər mühitində hava axınlarının və atmosfer çirklənməsinin CFD üsulları ilə modelləşdiril-məsi. şəhər mühitində hava axınları haqqında ümumi məlumat. atmosfer çirklənməsinin şəhər mühitində yayılması. şəhər hava axınlarının riyazi modelləri. CFD modelləşdirməsinin mərhələləri. modelləşdirməyə təsir edən əsas amillər.Lecture

   Şəhər mühitində hava axınlarının və atmosfer çirklənməsinin CFD üsulları ilə modelləşdiril-məsi. şəhər mühitində hava axınları haqqında ümumi məlumat. atmosfer çirklənməsinin şəhər mühitində yayılması. şəhər hava axınlarının riyazi modelləri. CFD modelləşdirməsinin mərhələləri. modelləşdirməyə təsir edən əsas amillər.

5. 5.
   Yeraltı sularda çirkləndiricilərin hərəkətinin və yayılmasının modelləşdirilməsi. yeraltı sular haqqında ümumi anlayış. yeraltı sularda çirkləndiricilərin hərəkət mexanizmi. yeraltı sularda axın proseslərinin hidrodinamik əsasları. çirkləndiricilərin daşınmasının riyazi modelləri. yeraltı suların CFD və hidrogeoloji modelləşdirilməsi.Lecture

   Yeraltı sularda çirkləndiricilərin hərəkətinin və yayılmasının modelləşdirilməsi. yeraltı sular haqqında ümumi anlayış. yeraltı sularda çirkləndiricilərin hərəkət mexanizmi. yeraltı sularda axın proseslərinin hidrodinamik əsasları. çirkləndiricilərin daşınmasının riyazi modelləri. yeraltı suların CFD və hidrogeoloji modelləşdirilməsi.

6. 6.
   Tullantı sularının təmizlənməsi proseslərində maye axınlarının modelləşdirilməsi. tullantı sularının təmizlənməsində modelləşdirmənin fundamental əsasları və əhəmiyyəti. hidrodinamiki modellərin təsnifatı: makroskopik və mikroskopik modellər. hesablama mayeləri dinamikası (cfd) metodunun tullantı sularında tətbiqi və idarəedici tənliklər. gps-x və SUMO proqramlarda maye axınlarının modelləşdirilməsi prinsipləri: ardıcıl CSTR hidravlikası.Lecture

   Tullantı sularının təmizlənməsi proseslərində maye axınlarının modelləşdirilməsi. tullantı sularının təmizlənməsində modelləşdirmənin fundamental əsasları və əhəmiyyəti. hidrodinamiki modellərin təsnifatı: makroskopik və mikroskopik modellər. hesablama mayeləri dinamikası (cfd) metodunun tullantı sularında tətbiqi və idarəedici tənliklər. gps-x və SUMO proqramlarda maye axınlarının modelləşdirilməsi prinsipləri: ardıcıl CSTR hidravlikası.

7. 7.
   Su hövzələrində temperatur, sıxlıq və qarışma proseslərinin hidrodinamik modelləşdirilməsi. su hövzələrində hidrodinamik proseslər haqqında ümumi anlayış. temperaturun suyun hərəkətinə və ekosistemlərə təsiri. su hövzələrində qarışma mexanizmləri. göllərdə və su anbarlarında hidrodinamik modelləşdirmə. riyazi modellər və CFD üsullarının tətbiqi.Lecture

   Su hövzələrində temperatur, sıxlıq və qarışma proseslərinin hidrodinamik modelləşdirilməsi. su hövzələrində hidrodinamik proseslər haqqında ümumi anlayış. temperaturun suyun hərəkətinə və ekosistemlərə təsiri. su hövzələrində qarışma mexanizmləri. göllərdə və su anbarlarında hidrodinamik modelləşdirmə. riyazi modellər və CFD üsullarının tətbiqi.

8. 8.
   İqlim dəyişikliklərinin su dövranı və hidrodinamik proseslərə təsirinin modelləşdirilməsi. i̇qlim dəyişikliklərinin əsas təsir amilləri, i̇qlim–su sisteminin qarşılıqlı əlaqəsi, su dövranına təsirlər, hidrodinamik proseslərə təsirlər, i̇qlim təsirlərinin hidrodinamik modelləşdirilməsi, konseptual model: i̇qlim dəyişməsi və göl hidrodinamikası.Lecture

   İqlim dəyişikliklərinin su dövranı və hidrodinamik proseslərə təsirinin modelləşdirilməsi. i̇qlim dəyişikliklərinin əsas təsir amilləri, i̇qlim–su sisteminin qarşılıqlı əlaqəsi, su dövranına təsirlər, hidrodinamik proseslərə təsirlər, i̇qlim təsirlərinin hidrodinamik modelləşdirilməsi, konseptual model: i̇qlim dəyişməsi və göl hidrodinamikası.

9. 9.
   Torpaq eroziyasının su axınları və hidrodinamik proseslər əsasında modelləşdirilməsi.Lecture

   Torpaq eroziyasının su axınları və hidrodinamik proseslər əsasında modelləşdirilməsi.

10. 10.
    Atmosferdə istixana qazlarının yayılmasının və daşınmasının modelləşdirilməsi. atmosfer ekologiyası və istixana qazlarının fiziki xüsusiyyətləri, daşınma və yayılmanın riyazi- mexaniki əsasları, modelləşdirmə yanaşmaları: eyler və laqranj modelləri, müasir qlobal və regional proqram kompleksləri- wrf-chem, FLEXPART və HYSPLIT modelləri.Lecture

    Atmosferdə istixana qazlarının yayılmasının və daşınmasının modelləşdirilməsi. atmosfer ekologiyası və istixana qazlarının fiziki xüsusiyyətləri, daşınma və yayılmanın riyazi- mexaniki əsasları, modelləşdirmə yanaşmaları: eyler və laqranj modelləri, müasir qlobal və regional proqram kompleksləri- wrf-chem, FLEXPART və HYSPLIT modelləri.

11. 11.
    Ekoloji fövqəladə hallarda maye və qaz axınlarının yayılma proseslərinin modelləş- dirilməsi.ekoloji fövqəladə halların təsnifatı və modelləşdirmənin məqsədləri, maye axınlarının yayılmasının riyazi modelləşdirilməsi, qaz axınlarının atmosferdə yayılma modelləri, rəqəmsal üsullar və müasir proqram təminatları (cfd və gis).Lecture

    Ekoloji fövqəladə hallarda maye və qaz axınlarının yayılma proseslərinin modelləş- dirilməsi.ekoloji fövqəladə halların təsnifatı və modelləşdirmənin məqsədləri, maye axınlarının yayılmasının riyazi modelləşdirilməsi, qaz axınlarının atmosferdə yayılma modelləri, rəqəmsal üsullar və müasir proqram təminatları (cfd və gis).

12. 12.
    Kənd təsərrüfatında suvarma sistemlərinin maye dinamikası əsasında optimallaşdırılma- sı. hidrodinamikanın fundamental qanunları və suvarma sistemlərinə tətbiqi, müasir suvarma sistemlərinin hidravlik xüsusiyyətləri, suvarma şəbəkələrinin riyazi modelləşdirilməsi və optimallaşdırma meyarları, enerji səmərəliliyi və iqtisadi-ekoloji qiymətləndirmə.Lecture

    Kənd təsərrüfatında suvarma sistemlərinin maye dinamikası əsasında optimallaşdırılma- sı. hidrodinamikanın fundamental qanunları və suvarma sistemlərinə tətbiqi, müasir suvarma sistemlərinin hidravlik xüsusiyyətləri, suvarma şəbəkələrinin riyazi modelləşdirilməsi və optimallaşdırma meyarları, enerji səmərəliliyi və iqtisadi-ekoloji qiymətləndirmə.

13. 13.
    Biofilmlərdə və bioloji təmizləmə sistemlərində maye dinamikasının modelləş- dirilməsi. bioloji təmizləmə sistemlərində maye hərəkətinin fizikası, biofilmlərin hidrodinamik xüsusiyyətləri və struktur modelləri, bioreaktorların CFD (hesablama maye dinami- kası) modelləşdirilməsi, regional keys və ekoloji-texnoloji optimallaşdırmaLecture

    Biofilmlərdə və bioloji təmizləmə sistemlərində maye dinamikasının modelləş- dirilməsi. bioloji təmizləmə sistemlərində maye hərəkətinin fizikası, biofilmlərin hidrodinamik xüsusiyyətləri və struktur modelləri, bioreaktorların CFD (hesablama maye dinami- kası) modelləşdirilməsi, regional keys və ekoloji-texnoloji optimallaşdırma

14. 14.
    Biofilmlərdə və bioloji təmizləmə sistemlərində maye dinamikasının modelləş- dirilməsi. bioloji təmizləmə sistemlərində maye hərəkətinin fizikası, biofilmlərin hidrodinamik xüsusiyyətləri və struktur modelləri, bioreaktorların CFD (hesablama maye dinami- kası) modelləşdirilməsi, regional keys və ekoloji-texnoloji optimallaşdırmaLecture

    Biofilmlərdə və bioloji təmizləmə sistemlərində maye dinamikasının modelləş- dirilməsi. bioloji təmizləmə sistemlərində maye hərəkətinin fizikası, biofilmlərin hidrodinamik xüsusiyyətləri və struktur modelləri, bioreaktorların CFD (hesablama maye dinami- kası) modelləşdirilməsi, regional keys və ekoloji-texnoloji optimallaşdırma

15. 15.
    İqlim dəyişiklikləri şəraitində daşqın proseslə-rinin maye dinamikası əsasında proqnozlaşdı- rılması.Lecture

    İqlim dəyişiklikləri şəraitində daşqın proseslə-rinin maye dinamikası əsasında proqnozlaşdı- rılması.

No reading list has been added.