Elektrik və optik rabitə xətləriSyllabus

Subject code

İFS – 2268y

Credits

8

Student workload

75

Semester

Autumn semester

Academic year

2025-2026

Subject type

Mandatory

Form of education

Full-time

Language of instruction

Azerbaijani

In-class hours

a) 60 saat -mühazirə b) 15 saat- seminar c) 15 saat -laboratoriya

Out-of-class hours

a) 75 saat -TSİ b) 75 saat -MRTSİ

“elektrik və optik rabitə xətləri” fənni 050636 - “radiotexnika və telekommunikasiya mühəndisliyi” istiqaməti üzrə və s, ixtisasların bakalavr pilləsində təhsil alan tələbələr üçün tədris olunan ixtisaslaşmanın seçmə fənlərinə aid edilir.bu baxımdan sö¬zü¬gedən fənnin tədrisi aktualdır. müasir elektrik və optik rabitənin inkişaf mərhələlərinə və magistral, zonalararası, şəhər və kənd telekommunikasiya şəbəkələrinin qurulma prinsiplərinə, analoq və pəqəm veriliş sistemlərinin xarakteristikalarına, rabitənin elektrik və optik rabitə xətləri ilə təşkilinə baxılır. müxtəlif növ istiqamətləndirici sistemlərin, o cümlədən simmetrik, koaksial və optik rabitə kabellərinin konstruksiyaları, elektrik və optik xarakteristikaları göstərilir. elektrik və optik rabitə kabellərində veriliş, eləcə də qarşılıqlı və xarici təsir parametrlərinin nəzəriyələri haqqında geniş və ətraflı məlumat verilir, hər bir parametrin fiziki mahiyyəti izah edilir, onların informasiyanın keyfiyyətində rolu təhlil olunur. müxtəlif növ rabitəni təşkili etmək üçün elm və texnikanın nailiyyətlərinə və müasir texnologiyaya cavab verən “ elektrik və optik rabitə xətləri” geniş istifadə edilir. bu halda informasiyanın ötürülməsi üçün optik diapozonda işləyən yeni element bazaları tətbiq olunur. ona görə də “elektrik və optik rabitə xətləri” fənninin öyrınilməsi vacib məsələlərdən biridir. bu baxımdan “ elektrik və optik rabitə xətləri” kursu aktualdır və elmi praktiki cəhətdən “elektronika, telekommunikasiya və radiotexnika” və s. mühəndisliyi istiqamətində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. kurs üzrə tələbələrin uğur qazanmasını təmin edən könkret bilik və baca¬rıq¬lara malik olmalıdır: elektrik və optik rabitənin inkişafı və magistral, zonalararası, şəhər və kənd telekommunikasiya şəbəkələri qurulma prinsipləri, analoq və pəqəm veriliş sistemlərinin xarakteristikaları, rabitənin elektrik və optik rabitə xətləri ilə təşkilinə baxılması və s.-dir. geniş xarakterli bi¬lik¬¬lər¬dən, müasir elmi-praktik əhəmiyyətli informasiyaların əldə edilməsi və onların təşkili və təhlil edilməsi kimi bacarıqlardan ibarətdir.

• lecture
• laboratory work
• interactive discussion
• seminar
• presentations

1. 1

   CLO 1: 1. elektrik və optik rabitə xətlərinin quruluşunu, iş prinsipini və əsas xüsusiyyətlərini izah edir. 2. elektrik rabitə xətlərində istifadə olunan kabel və ötürmə mühitlərinin əsas parametrlərini müəyyənləşdirir. 3. optik liflərin quruluşunu, iş prinsipini, növlərini və tətbiq sahələrini izah edir. 4. elektrik və optik rabitə xətlərində siqnalların yayılma xüsusiyyətlərini və itkiləri təhlil edir. 5. rabitə xətlərində yaranan zəifləmə, dispersiya, əksolma və maneələrin səbəblərini müəyyən edir. 6. elektrik və optik rabitə xətlərinin buraxma qabiliyyətini və ötürmə məsafəsini qiymətləndirir. 7. optik rabitə sistemlərində optik verici, qəbuledici, birləşdirici və digər komponentlərin funksiyalarını müəyyənləşdirir. 8. elektrik və optik rabitə xətlərinin layihələndirilməsi, quraşdırılması və texniki xidmətinin əsas prinsiplərini tətbiq edir. 9. rabitə xətlərinin texniki vəziyyətini ölçmə və sınaq vasitələrindən istifadə etməklə qiymətləndirir. 10. elektrik və optik rabitə xətlərinin parametrlərini təhlil edərək uyğun ötürmə mühitini və texniki həlləri seçir.

1. 1.
   Elektrik və optik rabitə xətlərinə giriş. rabitə xətlərinin təyinatı və təsnifatıLecture

   Bu mövzu elektrik və optik rabitə xətlərinin əsas anlayışlarının, təyinatının, quruluşunun və təsnifatının öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar rabitə xətlərinin məlumat, səs, video və digər siqnalların bir məntəqədən digərinə ötürülməsində rolunu, rabitə sistemlərinin əsas elementlərini və ötürmə mühitlərinin xüsusiyyətlərini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində elektrik rabitə xətləri – mis, koaksial və digər keçirici kabellər, həmçinin optik rabitə xətləri – fiber-optik kabellər haqqında ümumi məlumat veriləcək, onların quruluşu, iş prinsipi, üstünlükləri və məhdudiyyətləri izah ediləcək.

2. 2.
   Elektrik rabitə xətlərində elektromaqnit təsirlər (emi) və radio-tezlik maneələri (rfi).Lecture

   Bu mövzu elektrik rabitə xətlərində elektromaqnit təsirlərin (emi) və radio-tezlik maneələrinin (rfi) yaranma səbəblərinin, siqnal keyfiyyətinə təsirinin və mühafizə üsullarının öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar xarici elektromaqnit mənbələrinin rabitə xətlərində yaratdığı maneələri, siqnalın təhrif olunmasını və məlumat ötürülməsində yarana biləcək problemləri öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində EMI və RFI mənbələri, induktiv və tutum əlaqələri, elektromaqnit şüalanma, çarpaz təsirlər (crosstalk), siqnal-küy nisbəti (snr) və digər əsas anlayışlar izah ediləcək.

3. 3.
   Elektrik rabitə xətlərinin əsas növləri və konstruksiyasıSeminar

   Bu mövzu elektrik rabitə xətlərinin əsas növlərinin, konstruktiv quruluşunun, iş prinsipinin və tətbiq sahələrinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar elektrik rabitə xətlərində istifadə olunan simmetrik cüt kabellər, koaksial kabellər, çoxdamarlı kabellər və hava xətləri ilə tanış olacaq, onların konstruksiyasını və əsas komponentlərini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində keçirici damar, izolyasiya, ekran, qoruyucu örtük və digər konstruktiv elementlərin funksiyaları izah ediləcək, müxtəlif kabel növlərinin ötürmə sürəti, məsafə, siqnal itkisi, elektromaqnit təsirlərə davamlılıq və istifadə sahələri baxımından xüsusiyyətləri müqayisə olunacaq. həmçinin elektrik rabitə xətlərinin seçilməsi, quraşdırılması və istismarında nəzərə alınan əsas texniki tələblər araşdırılaraq iştirakçılarda müxtəlif rabitə kabellərini tanımaq, konstruksiyasını izah etmək və tətbiq sahəsinə uyğun kabel növünü müəyyənləşdirmək bacarığı formalaşdırılacaq.

4. 4.
   Rabitə xətlərində siqnallar və onların əsas parametrləriLecture

   Bu mövzu rabitə xətlərində istifadə olunan siqnalların mahiyyətinin, növlərinin və əsas texniki parametrlərinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar məlumatın rabitə kanalı vasitəsilə ötürülməsində analoq və rəqəmsal siqnalların rolunu, siqnalların zaman və tezlik sahəsində təsvirini və onların əsas xüsusiyyətlərini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində amplituda, tezlik, period, faza, dalğa uzunluğu, impuls müddəti, spektr, bandwidth, siqnal gücü və siqnal-küy nisbəti (snr) kimi əsas parametrlər izah ediləcək. həmçinin siqnalların rabitə xətti boyunca yayılması zamanı zəifləmə (attenuation), təhrif, dispersiya, səs-küy və interferensiyanın siqnal keyfiyyətinə təsiri araşdırılacaq. müxtəlif siqnal növlərinin və parametrlərinin rabitə sistemlərinin ötürmə sürətinə, məsafəsinə və etibarlılığına təsiri izah edilərək iştirakçılarda siqnalları təhlil etmək və onların əsas parametrlərini müəyyənləşdirmək bacarığı formalaşdırılacaq.

5. 5.
   Simmetrik və koaksial kabellər. tətbiq sahələri.Lecture

   Bu mövzu simmetrik və koaksial kabellərin quruluşunun, iş prinsipinin, əsas texniki xüsusiyyətlərinin və rabitə sistemlərində tətbiq sahələrinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar simmetrik kabellərin burulmuş cüt keçiricilərdən, koaksial kabellərin isə mərkəzi keçirici, dielektrik izolyasiya, ekranlayıcı keçirici və xarici qoruyucu örtükdən ibarət konstruksiyasını öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində hər iki kabel növünün müqavimət, tutum, induktivlik, xarakterik impedans, siqnal itkisi, elektromaqnit təsirlərə davamlılıq və tezlik diapazonu kimi əsas parametrləri izah ediləcək.

6. 6.
   Rabitə xətlərinin quraşdırılması, paylanmasıLecture

   Bu mövzu rabitə xətlərinin quraşdırılması və şəbəkə daxilində düzgün paylanması proseslərinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar elektrik və optik rabitə kabellərinin layihəyə uyğun marşrutlaşdırılması, çəkilməsi, birləşdirilməsi və sonlandırılması qaydaları ilə tanış olacaqlar. mövzu çərçivəsində kabel marşrutlarının planlaşdırılması, kabel kanalları və şkafların təşkili, ODF və patch panel bağlantıları, portların işarələnməsi, kabel ehtiyatının saxlanılması və təhlükəsizlik tələbləri izah ediləcək. həmçinin rabitə xətlərinin istifadəçilər, şəbəkə avadanlıqları və paylayıcı qurğular arasında düzgün bölüşdürülməsi, kabel növlərinin təyinatına uyğun seçilməsi və quraşdırma zamanı mexaniki zədələnmələrdən, elektromaqnit təsirlərdən və siqnal itkilərindən qorunma üsulları öyrəniləcək. mövzu iştirakçılarda rabitə xətlərinin texniki normalara uyğun quraşdırılması, səliqəli və strukturlaşdırılmış şəkildə paylanması və şəbəkənin etibarlı fəaliyyətinin təmin edilməsi üzrə praktiki bacarıqlar formalaşdıracaq.

7. 7.
   Elektrik rabitə kabellərinin sınağı və texniki diaqnostikasıLecture

   Bu mövzu elektrik rabitə kabellərinin sınaqdan keçirilməsi, texniki vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və nasazlıqlarının diaqnostikası proseslərinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar rabitə kabellərinin istismara verilməzdən əvvəl və istismar zamanı yoxlanılması, kabelin elektrik və ötürmə parametrlərinin ölçülməsi və mümkün nasazlıqların müəyyənləşdirilməsi üsulları ilə tanış olacaqlar. mövzu çərçivəsində keçiricilik, izolyasiya müqaviməti, kabelin bütövlüyü, müqavimət, tutum, siqnal itkisi, xarakterik impedans və çarpaz təsirlər (crosstalk) kimi əsas parametrlərin yoxlanılması izah ediləcək.

8. 8.
   İşığın optik lifdə yayılması. tam daxili əksolunmaLecture

   Bu mövzu işığın optik lif daxilində yayılma mexanizminin və tam daxili əksolunma (total internal reflection – tir) prinsipinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar işığın bir mühitdən digərinə keçməsi zamanı baş verən sınma, əksolunma, sınma əmsalı və kritik bucaq anlayışlarını öyrənəcək və bu hadisələrin optik liflərdə siqnal ötürülməsinə təsirini araşdıracaqlar. mövzu çərçivəsində optik lifin nüvə (core) və örtük (cladding) hissələrinin sınma əmsallarının fərqli olması və bunun işığın lif daxilində istiqamətləndirilməsinə necə imkan yaratdığı izah ediləcək. i̇şığın nüvədən örtüyə keçid zamanı kritik bucaqdan böyük bucaqla düşməsi nəticəsində tam daxili əksolunmanın baş verməsi və işıq siqnalının uzun məsafələr boyunca lif daxilində yayılması nümunələrlə izah olunacaq.

9. 9.
   Optik rabitəyə giriş. optik rabitə sistemlərinin inkişafıLecture

   Bu mövzu optik rabitənin əsas prinsiplərinin, fiber-optik rabitə sistemlərinin quruluşunun və inkişaf mərhələlərinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar məlumatların işıq siqnalları vasitəsilə ötürülməsi prinsipini, optik rabitə sistemlərinin əsas komponentlərini və fiber-optik kabelin quruluşunu öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində optik lif, işıq mənbəyi, led, lazer diodu, fotodiod, optik qəbuledici, transmitter, receiver və optik kabel kimi əsas anlayışlar izah ediləcək.

10. 10.
    Optik lifli rabitə xətlərində siqnal i̇tkiləri: udulma, səpələnmə və bükülməLecture

    Bu mövzu optik lifli rabitə xətlərində siqnal itkisinə səbəb olan əsas fiziki proseslərin – udulma (absorption), səpələnmə (scattering) və bükülmə (bending) itkilərinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar optik siqnalın fiber boyunca yayılması zamanı gücünün azalmasının səbəblərini, bu itkilərin rabitə sisteminin ötürmə məsafəsinə və keyfiyyətinə təsirini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində udulma itkisi və onun materialın xüsusiyyətləri, çirklər və optik lifdəki digər faktorlarla əlaqəsi izah ediləcək. səpələnmə itkisi, xüsusilə rayleigh səpələnməsi, işığın lif daxilində mikroskopik struktur dəyişiklikləri ilə qarşılıqlı təsiri və bunun siqnal zəifləməsinə təsiri baxımından araşdırılacaq. həmçinin bükülmə itkiləri – macro-bending və micro-bending – və kabelin həddindən artıq bükülməsi nəticəsində işığın nüvədən kənara çıxmasının səbəbləri izah ediləcək.

11. 11.
    Optik lifin quruluşu və iş prinsipiLecture

    Bu mövzu optik lifin quruluşunun, əsas komponentlərinin və iş prinsipinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar fiber-optik kabelin əsas hissələri olan nüvə (core), örtük (cladding) və qoruyucu örtüyün (coating/buffer) funksiyalarını və onların optik siqnalın ötürülməsində rolunu öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində işığın optik lif daxilində yayılması, tam daxili əksolunma (total internal reflection – tir) prinsipi, sınma əmsalı, kritik bucaq və işığın nüvə daxilində istiqamətləndirilməsi izah ediləcək.

12. 12.
    Optik liflərin növləri: birmodlu və çoxmodlu liflərLecture

    Bu mövzu optik liflərin əsas növləri olan birmodlu (single-mode fiber – smf) və çoxmodlu (multimode fiber – mmf) liflərin quruluşunun, iş prinsiplərinin, texniki xüsusiyyətlərinin və tətbiq sahələrinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar optik lifdə işıq siqnalının müxtəlif modalarla yayılması prinsipini, birmodlu və çoxmodlu liflərin nüvə diametri, modal dispersiya, ötürmə məsafəsi və məlumat ötürmə qabiliyyəti baxımından fərqlərini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində single-mode fiber (smf) liflərin kiçik nüvə diametrinə malik olması, bir əsas modanın yayılmasını təmin etməsi, aşağı dispersiya və itki ilə uzun məsafəli rabitə üçün uyğunluğu izah ediləcək. multimode fiber (mmf) liflərdə isə bir neçə işıq modasının eyni vaxtda yayılması, modal dispersiyanın yaranması və daha qısa məsafəli rabitə sistemlərində tətbiqi araşdırılacaq. həmçinin om1, om2, om3, om4 və om5 kimi multimode fiber kateqoriyaları və onların əsas xüsusiyyətləri haqqında məlumat veriləcək. birmodlu və çoxmodlu liflərin bandwidth, ötürmə məsafəsi, dispersiya, işıq mənbəyi, qiymət və tətbiq sahələri baxımından müqayisəsi aparılacaq. mövzu iştirakçılarda konkret rabitə sisteminin tələblərinə uyğun olaraq düzgün optik lif növünü seçmək bacarığı formalaşdıracaq.

13. 13.
    Optik lifin əsas parametrləri və xarakteristikalarıLecture

    Bu mövzu optik lifin əsas texniki parametrlərinin, xarakteristikalarının və onların fiber-optik rabitə sistemlərinin fəaliyyətinə təsirinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar optik lifin keyfiyyətini və ötürmə imkanlarını müəyyən edən əsas göstəricilər — nüvə və örtüyün diametri, sınma əmsalı, numerical aperture (na), attenuation, dispersion, bandwidth, cut-off wavelength, bending loss və ötürmə məsafəsi ilə tanış olacaqlar. mövzu çərçivəsində optik lifin siqnal itkisi (db/km), dispersiya və impulsların genişlənməsi, lifin qəbul etdiyi işıq miqdarını xarakterizə edən numerical aperture, həmçinin birmodlu və çoxmodlu liflərdə əsas parametrlərin fərqləri izah ediləcək. həmçinin optik lifin işləmə dalğa uzunluqları (850, 1310 və 1550 nm), bandwidth və məlumat ötürmə qabiliyyəti arasındakı əlaqə araşdırılacaq. bundan əlavə, optik lifin mexaniki və optik xüsusiyyətlərinin onun ötürmə məsafəsinə, siqnal keyfiyyətinə, etibarlılığına və tətbiq sahəsinə təsiri öyrəniləcək. mövzu iştirakçılarda optik liflərin texniki göstəricilərini oxumaq və qiymətləndirmək, müxtəlif lif növlərini müqayisə etmək və konkret rabitə sistemi üçün uyğun lif seçmək bacarığı formalaşdıracaq.

14. 14.
    Optik rabitə sistemlərində işıq mənbələri: LED və lazer diodlarıLecture

    Optik lif rabitə sistemlərində siqnalın ötürülmə keyfiyyətini və məsafəsini məhdudlaşdıran iki əsas fiziki amildən biri zəifləmə (attenuation), digəri isə dispersiyadır. dispersiya işıq impulsunun lif boyunca hərəkət etdikdə zaman oxu üzrə genişlənərək deformasiyaya uğraması hadisəsidir. bu genişlənmə qonşu bit impulslarının bir-birinin üzərinə örtülməsinə — i̇mpulslararası i̇nterferensiyaya (isi - inter-symbol interference) və şəbəkənin ötürmə zolağının ($bandwidth$) kəskin məhdudlaşmasına gətirib çıxarır.

15. 15.
    Optik liflərdə zəifləmə və onun səbəbləriLecture

    Bu mövzu optik liflərdə siqnalın zəifləməsi (attenuation), onun yaranma səbəbləri və rabitə sisteminin fəaliyyətinə təsiri haqqında əsas biliklərin formalaşdırılmasına yönəlib. i̇ştirakçılar optik siqnalın lif boyunca yayıldıqca optik gücünün azalması prosesini, zəifləmənin ölçü vahidlərini və onun ötürmə məsafəsinə təsirini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində zəifləmənin əsas səbəbləri olan udulma (absorption), rayleigh səpələnməsi (scattering), makro və mikro bükülmə itkiləri, birləşmə və konnektor itkiləri ətraflı izah ediləcək. həmçinin zəifləmənin dalğa uzunluğundan asılılığı, db/km ilə ifadəsi, optik link büdcəsinin hesablanması və qəbuledicidə tələb olunan minimum optik gücün müəyyənləşdirilməsi prinsipləri araşdırılacaq. mövzu iştirakçılarda optik lifdə siqnal itkilərinin səbəblərini müəyyənləşdirmək, ümumi zəifləməni hesablamaq və itkilərin azaldılması üçün düzgün kabel, konnektor və quraşdırma üsullarını seçmək bacarığı formalaşdıracaq.

16. 16.
    Free space optics (fso): atmosferdə lazer şüaları ilə kabelsiz optik rabitə xətləri.Lecture

    Free space optics (fso) — məlumatı görünən və ya yaxın infraqırmızı ($750\text{--}1600 \text{ nm}$) dalğa uzunluğundakı optik lazer şüaları vasitəsilə cavabsız (atmosfer) mühitdə, fiziki kabelə ehtiyac duymadan ötürən line-of-sight (görünüş xətti) simsiz rabitə texnologiyasıdır. FSO kabel çəkilişinin çətin və ya baha başa gəldiyi şəhər mühitlərində yüksək buraxılış zolağı ($multi\text{-}gigabit$) və ultra-aşağı gecikmə təmin etməklə, "sonuncu mil" (last mile) problemini həll edən əsas alternatividir.

17. 17.
    Optik liflərdə dispersiya və impulsların genişlənməsiLecture

    Bu mövzu optik liflərdə dispersiya hadisəsinin, onun yaranma səbəblərinin və optik impulsların genişlənməsinə təsirinin öyrənilməsinə yönəlib. i̇ştirakçılar işıq impulslarının optik lif boyunca yayılması zamanı müxtəlif komponentlərin fərqli sürətlə hərəkət etməsi nəticəsində yaranan dispersiya hadisəsini və bunun siqnalın formasına, keyfiyyətinə və ötürmə məsafəsinə təsirini öyrənəcəklər. mövzu çərçivəsində modal dispersiya, xromatik dispersiya, material dispersiyası və waveguide dispersiyası kimi əsas anlayışlar izah ediləcək.

18. 18.
    Optik siqnalın modulyasiyası və demodulyasiyasıLecture

    Optik konnektorlar kabelləri cihazlara mexaniki qoşmağı, muftalar liflərin qaynaq birləşmə xətlərini xarici mühitdən qorumağı, paylayıcı qurğular (odf, fdt, fat) isə şəbəkə siqnalını mərkəzdən abunəçiyə nizamla şaxələndirib çatdırmağı təmin edir.

19. 19.
    Optik konnektorlar, muftalar və paylayıcı qurğularLecture

    Optik konnektorlar kabelləri cihazlara mexaniki qoşmağı, muftalar liflərin qaynaq birləşmə xətlərini xarici mühitdən qorumağı, paylayıcı qurğular (odf, fdt, fat) isə şəbəkə siqnalını mərkəzdən abunəçiyə nizamla şaxələndirib çatdırmağı təmin edir.

20. 20.
    Space-division multiplexing (sdm): çoxnüvəli (multi-core fiber) və az-modlu yeni nəsil optik liflər.Lecture

    Space-division multiplexing (sdm) — tək bir optik lifin daxilində məlumatı ötürmək üçün məkandan (space) əlavə bir ölçü kimi istifadə edərək, mövcud xromatik və non-linear (qeyri-xətti) fizik hədləri (kerd sınırı / non-linear shannon limit) aşmağa imkan verən yeni nəsil optik rabitə texnologiyasıdır.

21. 21.
    Optik kabellərin konstruksiyası: nüvə, qabıq, bufer, gücləndirici elementlər və xarici zireh təbəqələri.Lecture

    Optik kabellər kövrək şüşə lifləri (nüvə və qabıq) ilkin və ikincili buferlər vasitəsilə nəmdən izolyasiya edən, gücləndirici frp/kevlar elementləri və zirehli xarici örtüklə mexaniki gərilmədən, zərbələrdən və gəmiricilərdən qoruyan çoxlaylı mühafizə sistemidir.

22. 22.
    Free space optics (fso): atmosferdə lazer şüaları ilə kabelsiz optik rabitə xətləri.Lecture

    Free space optics (fso) — məlumatın görünən və ya infraqırmızı ($750\text{--}1600 \text{ nm}$) lazer şüaları vasitəsilə atmosfer mühitində kabelsiz, görünüş xətti (line-of-sight) üzrə ötürülməsini təmin edən optik rabitə texnologiyasıdır.

23. 23.
    Müasir fiber-optik rabitə sistemləri: wdm, CWDM və DWDMLecture

    Wdm (wavelength division multiplexing) texnologiyası tək bir optik lif üzərindən fərqli dalğa uzunluqlarına (rənglərə) malik çoxlu sayda işıq siqnalını eyni anda ötürərək xəttin buraxılış zolağını dəfələrlə artıran sıxlaşdırma metodudur. məlumatlar müxtəlif lazerlərlə modulyasiya olunur, MUX (multiplexer) vasitəsilə tək lifə toplanır və qəbuledici tərəfdə DEMUX (demultiplexer) vasitəsilə yenidən bir-birindən ayrılır.

24. 24.
    Pasiv optik şəbəkələr (pon): apon, epon, GPON və xgs-pon arxitekturaları.Lecture

    Pon (passive optical network) — operatorun mərkəzi avadanlığı ilə abonentlər arasında məlumatların optik lif üzərindən ötürülməsini təmin edən, paylayıcı hissəsində aktiv elektron avadanlıqdan istifadə etməyən fiber-optik giriş şəbəkəsidir. PON texnologiyası əsasən FTTH (fiber to the home), FTTB (fiber to the building) və biznes şəbəkələrində tətbiq olunur.

25. 25.
    Rabitə xətlərinin kiber-fiziki təhlükəsizliyi, dinlənilmədən qorunması və ekoloji utilizasiyası.Lecture

    Müasir telekommunikasiya sistemlərində rabitə xətləri informasiya mübadiləsinin əsas infrastrukturunu təşkil edir. optik liflər, mis kabellər, radio-rele xətləri və digər rabitə vasitələri üzərindən böyük həcmdə məlumat ötürülür. buna görə rabitə xətlərinin kiber hücumlardan, fiziki müdaxilələrdən və icazəsiz dinlənilmədən qorunması, həmçinin istismar müddəti başa çatmış avadanlıq və kabellərin ekoloji cəhətdən düzgün utilizasiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır.

26. 26.
    Süni i̇ntellekt (ai) və data mərkəzlərində (data center) kabel infrastrukturu: ultra-yüksək sürətli daxili optik bağlantılar.Lecture

    Ai modellərinin mürəkkəbləşməsi nəticəsində gpu-ların sayı və onların arasında ötürülən məlumat həcmi artır. bu isə şəbəkə bağlantılarının “darboğaz” yaratmamasını tələb edir. AI klasterlərində çoxsaylı gpu-lar bir-biri ilə yüksək sürətli əlaqə saxlamalıdır. optik bağlantılar böyük bant genişliyinə və məsafəyə görə belə mühitlərdə mühüm üstünlük verir.

27. 27.
    Müasir data mərkəzləri və 5g/6g şəbəkələrində yüksək sürətli optik kabellər və süni i̇ntellektin (ai) roluLecture

    Müasir rəqəmsal dünyanın inkişafı böyük həcmdə məlumatların sürətli, etibarlı və təhlükəsiz ötürülməsini tələb edir. bulud texnologiyaları, süni intellekt, böyük verilənlər, əşyaların i̇nterneti (iot), 5g və gələcək 6g şəbəkələrinin inkişafı nəticəsində telekommunikasiya infrastrukturuna olan tələblər əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. bu şəraitdə yüksək sürətli optik kabellər məlumatların ötürülməsində əsas texnologiyalardan birinə çevrilmişdir. optik liflər böyük həcmdə məlumatı yüksək sürətlə və aşağı gecikmə ilə ötürməyə imkan verir. data mərkəzlərində serverlər, kommutatorlar və saxlama sistemləri arasında əlaqənin təmin edilməsində, 5g/6g şəbəkələrində isə baza stansiyalarının və əsas şəbəkənin birləşdirilməsində optik rabitənin rolu xüsusilə böyükdür. bununla yanaşı, süni intellekt (ai) şəbəkələrin idarə olunması, trafik proqnozlaşdırılması, nasazlıqların aşkarlanması və resursların optimallaşdırılması üçün getdikcə daha çox istifadə olunur.

28. 28.
    Rabitə xətlərinin ekoloji utilizasiyası və təkrar emalıLecture

    Data mərkəzlərində bu tələbləri qarşılamaq üçün mis və optik kabellər birlikdə istifadə olunur. hər iki kabel növünün öz üstünlükləri və tətbiq sahələri vardır. mis kabellər əsasən qısa məsafəli və daha sadə bağlantılarda, optik kabellər isə yüksək sürət və daha uzun məsafə tələb edən əlaqələrdə istifadə edilir.

29. 29.
    Süni i̇ntellekt (ai) və data mərkəzlərində (data center) şəbəkə infrastrukturu: mis və optik kabellərin birgə istifadəsi.Lecture

    Süni intellektin sürətli inkişafı data mərkəzlərində böyük həcmdə məlumatların emalını və yüksək sürətlə ötürülməsini tələb edir. AI sistemlərində çoxsaylı serverlər, gpu-lar və yaddaş qurğuları arasında intensiv məlumat mübadiləsi baş verdiyindən şəbəkə infrastrukturunun sürəti, etibarlılığı və gecikmə göstəriciləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. data mərkəzlərində bu tələbləri qarşılamaq üçün mis və optik kabellər birlikdə istifadə olunur. hər iki kabel növünün öz üstünlükləri və tətbiq sahələri vardır. mis kabellər əsasən qısa məsafəli və daha sadə bağlantılarda, optik kabellər isə yüksək sürət və daha uzun məsafə tələb edən əlaqələrdə istifadə edilir.

30. 30.
    Elektrik və optik rabitə xətlərinin müqayisəsi. müasir rabitə şəbəkələrində tətbiqi və inkişaf perspektivləriLecture

    Data mərkəzlərində bu tələbləri qarşılamaq üçün mis və optik kabellər birlikdə istifadə olunur. hər iki kabel növünün öz üstünlükləri və tətbiq sahələri vardır. mis kabellər əsasən qısa məsafəli və daha sadə bağlantılarda, optik kabellər isə yüksək sürət və daha uzun məsafə tələb edən əlaqələrdə istifadə edilir.

31. 31.
    1. elektrik rabitə kabellərinin təsnifatıLaboratory
32. 32.
    2. elektrik rabitə kabelinin struktur elementləriLaboratory

1. . i.n. davrishova. "optical telecommunication systems" textbook. baku, ISBN center, 2018. etc. 415. 2. mansurov t.m., aliyev c.a., beybalayev g.b. electrical and optical communication cables. -baku: elm, 4006. -498p. 3. imamverdiyev g.m., yaliyev c.я., taryyev n.d. optical fiber wiring, part 1. - baku: çashioğlu, 1999. - 456 pages. 4. t.m. mansurov, c. a. aliyev, g. b. beybalayev. optical guiding systems and passive components of optical fiber junction lines.-baku, elm, -4011, 610p. 5. casella, i. r. s., & anpalagan, a. (eds.). (2024). power line communication systems for smart grids (2nd ed.). institution of engineering & technology. IET digital library 6. tian, f., & xin, x. (2025). high-speed ​​large capacity optical fiber communications. springer cham. springerlink+1 7. sibley, m. (2020). optical communications: components and systems (3rd ed.). springer cham. springerlink(opens in a new tab)