Materialşünaslıq.Sillabus

Fənn kodu

İF-36119y-

Kredit

5

Tələbənin iş yükü

150

Semestr

Yaz semestri

Akademik il

2025-2026

Fənnin tipi

Məcburi

Təhsil forması

Əyani

Tədris dili

Azərbaycan

Auditoriyadaxili saatlar

a) 30 saat – mühazirə; b) 15 saat – məşğələ; c) 15 saat – laboratoriya

Auditoriyadan kənar saatlar

a) sərbəst iş - 54 saat, b) hazırlıq - 36 saat

" Materialşünaslıq" fənninin tədrisinin əsas məqsədi, bakalavr və magistrlərə xüsusi təyinatlı materialların- metalların, qeyri-metalların, plastik kütlələrin, təbiəti və xassələri, həmçinin onların texnikada daha səmərəli istifadəsi üçün kompleks xassələrinin artırılması üsulları barədə müəyyən bilik aşılamaq, gələcək mütəxəssisləri metal və metallik məmulatların təsnifatı, bu materialların alınma üsulları, tərkibləri,tərkib və xassələri arasında əlaqələrin yaradılması, tətbiq sahələri barədə ümumi biliyi aşılamaq, metal və metallik ərintilərin keyfiyətlənin, xassələrinin müxtəlif üsullarla artırılması üsulları barədə müəyyən təcrübəyə yiyələndirməkdir.

• mühazirə
• laboratoriya işi
• interaktiv müzakirə
• seminar
• təqdimatlar

Təlim nəticəsi əlavə edilməyib.

1. 1.
   Metalların kristallik quruluşu və ondakı qüsurlar. Kristalın deformasiya olunmasına dislokasiyaların təsiri və diffuziya.Mühazirə

   Metalların daxili quruluşu, real kristal strukturlarında rast gəlinən nöqtəvi, xətti (dislokasiyalar), səthi və həcmi qüsurlar. Dislokasiyaların hərəkəti və metalın plastik deformasiya mexanizmlərinə təsiri. Kristal qəfəslərdə atomların yerdəyişməsi (diffuziya) prosesinin qanunauyğunluqları.

2. 2.
   Metalların atom-kristal qəfəsləri, struktur və xassələri. Kristal qəfəslərdə yaranan qüsurlar (dislokasiya strukturu). Kristalloqrafik istiqamətlər və müstəvilər. Metalların real quruluşu. Kristallarda anizotropiya xassələri.Mühazirə

   Metalların əsas atom-kristal qəfəs tipləri (HÇK, HMK, SQ), onların əsas parametrləri. Kristalloqrafiyada Miller indeksləri vasitəsilə müstəvi və istiqamətlərin təyini. Kristal strukturunda istiqamətdən asılı olaraq xassələrin dəyişməsi (anizotropiya) və polikristallarda izotropiya anlayışı.

3. 3.
   Maddənin üç aqreqat halı. Maye metalın kristallaşma prosesinin mexanizmi. Maye metalın kristallaşması zamanı termiki soyuma əyriləri. Kristallaşma prosesinə təsir edən amillər.Mühazirə

   Maddənin halları və metalın maye haldan bərk hala keçidi (ilkin kristallaşma). Kristal rüşeymlərinin yaranması və böyüməsi mexanizmi. Soyuma sürətinin kristallaşma kinetikasına təsiri, termiki soyuma əyrilərinin təhlili və modifikasiyaedici amillər.

4. 4.
   Metalların ümumi xassələri (mexaniki, fiziki, kimyəvi və texnoloji). Mexaniki xassələrin təyin edilmə üsulları. Metallik ərintilərin nəzəri əsasları. Ərinti sistemində yaranan struktur və fazalar. Gibbs qaydası və onun ərinti sistemində tətbiqi.Mühazirə

   Metalların əsas istismar və texnoloji xarakteristikaları. Möhkəmlik, plastiklik, zərbə özlülüyü və bərkliyin təyini üçün mexaniki sınaq üsulları (Dartılma, Rokvell, Brinell, Vikkers). Ərintilərdə faza anlayışı və Gibbsin fazalar qaydasının ($F = C - P + n$) riyazi tətbiqi.

5. 5.
   İki komponentli ərinti sistemlərinin quruluşu və xassələri. Mexaniki qarışıq, bərk məhlullar, kimyəvi birləşmələr.Mühazirə

   İki komponentli (binar) sistemlərdə komponentlərin bir-biri ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan daxili strukturlar. Mexaniki qarışıqlar (evtektika), bərk məhlullar (əvəzetmə və daxilolma tipli) və kimyəvi birləşmələrin mikrosturuktur xüsusiyyətləri və kristal qəfəs quruluşları.

6. 6.
   Ərintilərin hal diaqramlarının qurulması üsulları. I; II; III; IV növ hal diaqramları. Parçalar qaydası və fazalar qanunu.Mühazirə

   Termiki analiz metodundan istifadə etməklə hal diaqramlarının eksperimental qurulması. Komponentlərin maye və bərk halda həllolma qabiliyyətinə görə təsnif edilən I, II, III və IV tip hal diaqramlarının anatomiyası. Likvidus və solidus xətləri. Diaqram üzərində fazaların miqdarını təyin etmək üçün rıçaq (parçalar) qaydasının tətbiqi.

7. 7.
   Dəmir-karbon (dəmir-sementit) hal diaqramı. Dəmir-karbon ərintilərində faza çevrilmələri. Fe-C diaqramında xarakterik xətlər və nöqtələr. Fe-C ərintilərinin faza və struktur çevrilmələrinin təhlili. Dəmir-karbon hal diaqramının praktiki əhəmiyyəti.Mühazirə

   Metallurgiyanın fundamental diaqramı olan $Fe-Fe_3C$ sisteminin ətraflı təhlili. Diaqramdakı kritik nöqtələr (A, G, S, P, E və s.) və xətlər. Peritektik, evtektik (ledeburit) və evtektoid (perlit) çevrilmələri. Austenit, ferrit, sementit fazalarının strukturu. Karbonun miqdarına görə poladların və çuqunların təsnif edilmə sərhədləri.

8. 8.
   Poladların təsnifatı. Karbonlu poladlar, markaları, strukturları və tətbiq sahələri. Çuqunlar, təsnifatı (ağ, boz, döyülən, modifikasiya edilmiş və yüksək möhkəm). Markaları, strukturları və tətbiq sahələri.Mühazirə

   Karbonlu poladların təyinatına, keyfiyyətinə və deoksidləşmə dərəcəsinə görə təsnifatı və standart markalanması. Çuqunların tərkibindəki karbonun qrafitləşmə dərəcəsinə görə növləri: ağ çuqun, eləcə də qrafitin formasına görə təsnif edilən boz (lövhəvari), döyülən (pambıqvari) və yüksək möhkəmlikli (kürəvari) çuqunların strukturu və maşınqayırmada tətbiqi.

9. 9.
   Termiki emal, növləri, aparılma texnologiyaları və tətbiq sahələri. Termiki emal üsullarının, rejimlərinin seçilmə prinsipi. Termiki emal zamanı metal və ərintilərdə baş verən struktur və faza çevrilmələri.Mühazirə

   Termiki emalın əsasları, texnologiyası və faza dəyişiklikləri.

10. 10.
    Poladın termiki emalı, qızdırılma və soyutma zamanı baş verən əsas çevrilmələr (Vəssa çevrilmə) və bu çevrilmələrin getmə mexanizmi.Mühazirə

    Poladlarda soyutma və qızdırılma zamanı faza çevrilmələri (Vəssa çevrilməsi).

11. 11.
    Kimyəv-termiki emal (KTE), növləri, aparılma texnologiyası və tətbiq sahələri. Termo-mexaniki emal (TME) növləri, aparılma texnologiyası və tətbiq sahələri.Mühazirə

    KTE və TME üsulları, texnologiyaları və tətbiqləri.

12. 12.
    Konstruksiya poladları. Konstruksiya poladlarının kimyəvi tərkibinə, strukturuna, xassələrinə və tətbiq sahələrinə görə təsnifatı. Konstruksiya poladlarına qoyulan tələblər və bu poladların tətbiq sahələri.Mühazirə

    Konstruksiya poladlarının təsnifatı, tələbləri və tətbiqi.

13. 13.
    Xüsusi kimyəvi-fiziki xassəli polad və ərintilər. Bu polad və ərintilərin təsnifatı, strukturları, xassələri, markaları və tətbiq sahələri.Mühazirə

    Xüsusi xassəli poladların təsnifatı və tətbiq imkanları.

14. 14.
    Al, Cu, Mg və Titan ərintiləri, markaları, struktur və xassələri. Əlvan metal ərintilərinin termiki emal üsulları, struktur və xassələri, tətbiq sahələri.Mühazirə

    Əlvan metalların (Al, Cu, Mg, Ti) xassələri, emal üsulları və tətbiqi.

15. 15.
    Ovuntu və qeyri-metal materiallar. Təsnifatı, alınma texnologiyası və tətbiq sahələri. Plastik kütlələr, rezin, şüşə və ağac materialları. Kompozisiya materialları, təsnifatı, alınma texnologiyası, tərkibləri, xassələri və sənayedə tətbiq sahələri.Mühazirə

    Ovuntu metallurgiyası, qeyri-metallik və kompozit materialların xassələri və texnologiyaları.

Ədəbiyyat əlavə edilməyib.